Khai thác vàng trái phép gây ra sự gia tăng đột biến của bệnh sốt rét ở Amazon, và mối liên hệ này còn tồi tệ hơn chúng ta tưởng.

Giá vàng đang ở mức cao kỷ lục, và chúng tôi rất lo lắng. Là các nhà sinh thái học bệnh tật, điều khiến chúng tôi quan tâm không phải là sự bất ổn kinh tế, mà là thực tế rằng việc tăng vọt hoạt động khai thác vàng có thể gây ra tác động tàn phá đến sức khỏe con người.

Nhóm nghiên cứu của chúng tôi từ Đại học Stanford, Universidade Federal de Mato Grosso và Universidade Federal de Minas Gerais, Brazil, đã xác định và định lượng tác động của việc khai thác vàng bất hợp pháp đối với sự gia tăng đột biến sốt rét gần đây tại lãnh thổ Yanomami ở Amazon Brazil, điều đã đẩy cộng đồng bản địa biệt lập này vào một cuộc khủng hoảng sức khỏe tàn khốc vào đầu những năm 2020.

Một động thái hành pháp hướng tới khai thác

Khi Jair Bolsonaro trở thành tổng thống Brazil vào năm 2019, ông đã biến việc nới lỏng quy định về môi trường thành một nguyên tắc cốt lõi trong cương lĩnh của mình, tuyên bố rằng các biện pháp bảo vệ môi trường và đất đai của người bản địa đã cản trở sự phát triển kinh tế của đất nước. Ông cũng chuyển giao thẩm quyền xác định ranh giới đất đai của người bản địa từ Quỹ Bản địa Quốc gia (FUNAI) sang Bộ Nông nghiệp.

Hơn nữa, ông đã ban hành các sắc lệnh nhằm nới lỏng quy định đối với các hoạt động khai thác mỏ quy mô nhỏ ở khu vực Amazon. Các sắc lệnh này không phân biệt giữa hoạt động khai thác được quản lý (do đó, hợp pháp) bên ngoài lãnh thổ người bản địa và hoạt động khai thác bên trong đất đai người bản địa, vốn là hành vi bất hợp pháp trên toàn thế giới. Những thợ mỏ bất hợp pháp đã tràn vào lãnh thổ Yanomami.

Đến tháng 1 năm 2023, khi Lula da Silva đảm nhận chức Tổng thống kế nhiệm Bolsonaro, số lượng thợ mỏ vàng bất hợp pháp tại lãnh thổ Yanomami — lãnh thổ bản địa lớn nhất ở Amazon — đã tăng vọt lên 20.000 người, tương đương khoảng hai phần ba dân số người Yanomami địa phương.

Bệnh sốt rét và cuộc khủng hoảng sức khỏe của người Yanomami

Vài tuần sau khi Lula da Silva nhậm chức, cơ quan tin tức độc lập Sumaúma đã phát hành một bản tin trích dẫn các số liệu đáng báo động về bệnh tật và suy dinh dưỡng của người Yanomami. Bản báo cáo, kèm theo hình ảnh người Yanomami đang đau khổ, đã thúc đẩy tổng thống tuyên bố một cuộc khủng hoảng nhân đạo.

Tiến sĩ Andre Siqueira, một nhà nghiên cứu từ viện nghiên cứu Oswaldo Cruz (Fiocruz) và là thành viên của đội ngũ bác sĩ được cử đến khu vực sau khi khủng hoảng được tuyên bố, đã kể lại: “Điều kiện của người dân thật thảm khốc.” Hầu như mọi người họ xét nghiệm đều dương tính với bệnh sốt rét.

Ngay cả những gia tăng nhỏ trong khai thác mỏ cũng có thể gây ra sự bùng phát các ca mắc sốt rét

Bản tin Sumaúma, và báo cáo của Instituto Sociaombiental mà bản tin này dựa vào, đã liên kết sự đổ bộ của những thợ khai thác vàng bất hợp pháp trong thời kỳ chính quyền Bolsonaro với cuộc khủng hoảng sức khỏe của người Yanomami và sự lây lan của bệnh sốt rét.

Là những nhà nghiên cứu tập trung vào cách các xu hướng sử dụng đất đóng góp vào sự lây lan của ký sinh trùng, chúng tôi nghi ngờ rằng khai thác vàng và sốt rét không phải là những yếu tố gây ra cuộc khủng hoảng này một cách riêng biệt, mà là một phần của một hệ thống nhân quả đang tàn phá vùng lãnh thổ và người dân nơi đây.

Khai thác vàng bất hợp pháp có thể thúc đẩy bệnh sốt rét theo nhiều cách. Thứ nhất, khi các thợ mỏ phá rừng và mở những vết rãnh dọc bờ sông để tiếp cận các mỏ vàng, họ tạo ra môi trường sinh sản lý tưởng cho loài muỗi truyền bệnh sốt rét ở Amazon.

Thứ hai, khi các thợ mỏ di chuyển đến khu vực này, có khả năng từ các điểm nóng sốt rét trên khắp Nam Mỹ, họ có thể mang ký sinh trùng vào khu vực và làm tăng sự lây truyền của nó.

Cuối cùng, những thợ khai thác vàng quy mô nhỏ thường sử dụng thủy ngân để chiết xuất các hạt vàng một cách rẻ tiền và dễ dàng. Thủy ngân này bị đổ vào các tuyến đường thủy khắp khu vực, đầu độc những người dân phụ thuộc vào sông ngòi để lấy nước và cá, làm suy yếu hệ miễn dịch và khiến họ dễ mắc bệnh sốt rét hơn.

Dữ liệu toàn diện về tình trạng sức khỏe và môi trường ở Amazon do Bộ Y tế Brazil thu thập đã cho phép chúng tôi không chỉ xác lập một cách chắc chắn mối liên hệ mà người bản địa đã nghi ngờ từ lâu, mà còn gán các con số cho mối quan hệ này, khiến nó trở nên cụ thể và có thể hành động.

Chúng tôi đã bị sốc bởi kết quả. Mối quan hệ này mạnh hơn nhiều so với những gì chúng tôi nghi ngờ. Chúng tôi phát hiện ra rằng cứ mỗi 0,03% gia tăng khai thác mỏ sẽ dẫn đến mức tăng 20-46% số ca mắc sốt rét sau một đến hai năm, dẫn đến mức tăng 300% số ca mắc sốt rét tại lãnh thổ Yanomami trong giai đoạn 2016-2023.

Việc hiểu mối liên hệ giữa khai thác vàng và sốt rét là nền tảng của cuộc khủng hoảng sức khỏe Yanomami chỉ là một phần của bức tranh. Chúng tôi hy vọng nghiên cứu này có thể là công cụ để trao quyền cho các cộng đồng bản địa bằng thông tin về sức khỏe của họ và định hướng các chính sách bảo vệ cả sức khỏe con người và môi trường. Dữ liệu của chúng tôi chỉ ra rằng việc ngăn chặn khai thác mỏ bất hợp pháp trong các vùng đất bản địa có thể bảo vệ sức khỏe của họ và các di sản tự nhiên và văn hóa quan trọng khác.

Cải thiện khả năng tiếp cận chăm sóc sức khỏe

Chính phủ Lula đang nỗ lực quan trọng để trục xuất những thợ khai thác vàng bất hợp pháp và thiết lập các trung tâm y tế tại lãnh thổ Yanomami. Mặc dù số ca nhập viện vì sốt rét đã giảm nhẹ kể từ năm 2023, tỷ lệ sốt rét ở người Yanomami vẫn còn cao do tác động chậm trễ mà chúng tôi xác định được trong nghiên cứu và khó khăn trong việc tiếp cận chẩn đoán và điều trị kịp thời ở các khu vực xa xôi.

Các nhà nghiên cứu đang nỗ lực thu hẹp khoảng cách tiếp cận này. Một đội ngũ quốc tế đã phát triển “malakits”, cho phép các thành viên cộng đồng không được đào tạo y tế chính thức tự chẩn đoán và điều trị sốt rét tại chỗ. Những nỗ lực này có tầm quan trọng sống còn vì tác động chậm trễ của việc khai thác vàng bất hợp pháp sẽ tiếp tục gây ra tỷ lệ mắc sốt rét cao trừ khi cộng đồng được tiếp cận rộng rãi với việc điều trị.

Điều quan trọng là phải đảm bảo đầy đủ quyền sử dụng đất của các dân tộc bản địa và trao quyền cho họ để bảo vệ đất đai của mình. Điều này đã được chứng minh là một trong những cách hiệu quả nhất để chống phá rừng và bảo vệ hệ sinh thái.

Giải quyết cuộc khủng hoảng sốt rét đòi hỏi phải đa dạng hóa nền kinh tế nông thôn Amazon với mục tiêu bền vững, để người dân có các lựa chọn ngoài khai thác mỏ và khai thác gỗ. Brazil đang tiến gần hơn đến mục tiêu này với việc ra mắt gần đây một kế hoạch phát triển kinh tế sinh học quốc gia.

Người tiêu dùng có hiểu biết có thể ưu tiên mua vàng tái chế hoặc kiềm chế mua vàng để gửi tín hiệu rằng việc khai thác vàng bất hợp pháp thêm nữa không đáng với cái giá phải trả về mặt con người. Giống như chiến dịch Kim cương máu vào đầu những năm 2000, sự thay đổi thực sự có thể đến từ việc lan truyền thông tin về chi phí nhân văn và môi trường của việc khai thác mỏ bất hợp pháp và yêu cầu các chuỗi cung ứng có đạo đức.

Các lời kêu gọi bảo vệ khu vực Amazon thường được đưa ra trên các điều khoản môi trường. Chúng tôi muốn đưa ra lập luận rằng việc cứu người ở Amazon cũng là một mệnh lệnh sức khỏe toàn cầu. Bảo vệ rừng, đầu tư vào quyền sử dụng đất của người bản địa, thúc đẩy các cơ hội kinh tế lành mạnh cho cộng đồng nông thôn và xem xét vai trò của vàng trong nền kinh tế toàn cầu của chúng ta đều là một phần của việc ngăn chặn sự lây lan tiếp diễn của một trong những bệnh truyền nhiễm chết người nhất thế giới.

Daniela de Angeli Dutra được tài trợ bởi một khoản tài trợ từ Viện Y tế Quốc gia (Hoa Kỳ) trao cho Giáo sư Erin Mordecai.

Riley Casagrande không tư vấn, làm việc, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hoặc tổ chức nào có thể hưởng lợi từ việc xuất bản bài báo này và không tiết lộ bất kỳ mối liên hệ đáng kể nào ngoài chức vụ học thuật của mình.