Trí tuệ nhân tạo có đang làm giảm khả năng tư duy của bạn? Cách để lấy lại bộ não của mình

Is AI hurting your ability to think? How to reclaim your brain

Trí tuệ nhân tạo có đang làm giảm khả năng tư duy của bạn? Cách để lấy lại bộ não của mình
Noel Carroll, Associate Professor in Business Information Systems, University of Galway
Show
Hide
EN – VI
VI – EN
3000-5000 ▼
0-3000
3000-5000
5000-7000
7000-10000

The retirement of West Midlands police chief Craig Guildford is a wake–up call for those of us using artificial intelligence (AI) tools at work and in our personal lives. Guildford lost the confidence of the home secretary after it was revealed that the force used incorrect AI-generated evidence in their controversial decision to ban Israeli football fans from attending a match.

Việc cảnh sát trưởng vùng West Midlands, ông Craig Guildford, từ chức là một hồi chuông cảnh tỉnh đối với những ai đang sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) trong công việc và cuộc sống cá nhân. Ông Guildford đã mất đi sự tín nhiệm của Bộ trưởng Nội vụ sau khi người ta phát hiện ra lực lượng cảnh sát này đã sử dụng bằng chứng do AI tạo ra không chính xác trong quyết định gây tranh cãi về việc cấm các cổ động viên bóng đá Israel đến tham dự một trận đấu.

This is a particularly egregious example, but many people may be falling victim to the same phenomenon – outsourcing the “struggle” of thinking to AI.

Đây là một ví dụ đặc biệt nghiêm trọng, nhưng nhiều người có thể cũng đang trở thành nạn nhân của cùng một hiện tượng – đó là thuê ngoài “sự chật vật” trong tư duy cho AI.

As an expert on how new technology reshapes society and the human experience, I have observed a growing phenomenon which I and other researchers refer to as “cognitive atrophy”.

Là một chuyên gia nghiên cứu về cách công nghệ mới định hình lại xã hội và trải nghiệm của con người, tôi đã quan sát thấy một hiện tượng ngày càng phổ biến mà tôi và các nhà nghiên cứu khác gọi là “sự teo tóp nhận thức”.

Essentially, AI is replacing tasks many people have grown reluctant to do themselves – thinking, writing, creating, analysing. But when we don’t use these skills, they can decline.

Về cơ bản, AI đang thay thế các nhiệm vụ mà nhiều người đã trở nên e ngại việc tự thực hiện – suy nghĩ, viết lách, sáng tạo, phân tích. Nhưng khi chúng ta không sử dụng các kỹ năng này, chúng có thể suy giảm.

We also risk getting things very, very wrong. Generative AI works by predicting likely words from patterns trained on vast amounts of data. When you ask it to write an email or give advice, its responses sound logical. But it does not understand or know what is true.

Chúng ta cũng có nguy cơ mắc phải những sai lầm rất, rất trầm trọng. AI tạo sinh hoạt động bằng cách dự đoán các từ có khả năng xuất hiện cao nhất dựa trên các mẫu được huấn luyện từ lượng dữ liệu khổng lồ. Khi bạn yêu cầu nó viết một email hoặc đưa ra lời khuyên, câu trả lời của nó nghe có vẻ rất logic. Tuy nhiên, nó không hề thấu hiểu hay biết điều gì là sự thật.

There are countless anecdotal examples of people feeling like AI use is making them “lazy” or “stupid”. A recent study found that generative AI use among university students is driven by higher workloads and time pressure, and that greater AI use is associated with increased procrastination and memory loss and poorer academic performance. Misuse of generative AI tools (for example, to cheat on exams) may undermine skills like critical thinking, creativity and ethical decision–making.

Có vô số ví dụ thực tế về việc mọi người cảm thấy việc sử dụng AI đang khiến họ trở nên “lười biếng” hoặc “kém thông minh” hơn. Một nghiên cứu gần đây phát hiện ra rằng việc sử dụng AI tạo sinh ở sinh viên đại học bắt nguồn từ khối lượng công việc lớn và áp lực thời gian, đồng thời việc sử dụng AI nhiều hơn có liên quan đến tình trạng trì hoãn tăng lên, suy giảm trí nhớ và kết quả học tập kém hơn. Việc lạm dụng các công cụ AI tạo sinh (ví dụ như để gian lận trong các kỳ thi) có thể làm suy yếu các kỹ năng như tư duy phản biện, sự sáng tạo và khả năng ra quyết định đạo đức.

Recognising atrophy

Nhận diện sự teo tóp nhận thức

You might observe this happening in your own life. One sign might be that you’ve moved away from creating an initial unpolished version of a task. Not so long ago, you might have started with a rough draft – a messy, human brainstorming process on a whiteboard, a notepad or the back of a napkin.

Bạn có thể nhận thấy điều này đang diễn ra trong chính cuộc sống của mình. Một dấu hiệu có thể là bạn đã từ bỏ việc tạo ra một phiên bản thô ban đầu cho một nhiệm vụ. Chưa lâu trước đây, bạn có thể đã bắt đầu bằng một bản nháp – một quá trình động não mang tính con người và có phần lộn xộn trên bảng trắng, một cuốn sổ tay hoặc mặt sau của một tờ giấy ăn.

You may now feel more comfortable with the “prompt–and–accept” reflex: asking for and accepting solutions, rather than trying to tease out your own ideas and solve problems.

Giờ đây, bạn có thể cảm thấy thoải mái hơn với phản xạ “nhập lệnh và chấp nhận”: yêu cầu và chấp nhận các giải pháp, thay vì cố gắng tự khai triển các ý tưởng của riêng mình và giải quyết vấn đề.

If your first instinct for every task is to ask an AI tool to give you a starting point, you are skipping the most vital part of thinking. This is the heavy lifting of structure, logic and sparking new ideas which excite us.

Nếu bản năng đầu tiên của bạn đối với mọi công việc là nhờ một công cụ AI cung cấp điểm khởi đầu, thì bạn đang bỏ qua phần quan trọng nhất của quá trình tư duy. Đó là công sức nặng nhọc trong việc xây dựng cấu trúc, logic và khơi nguồn những ý tưởng mới đầy hứng khởi.

Another sign of atrophy is a shrinking of your frustration threshold. If you find that after only 60 seconds of mental effort you feel an itch to see what AI suggests, your stamina for ambiguity, a little self–doubt and frustration is probably compromised. Impatience cuts off the cognitive space needed for divergent thinking – the ability to generate multiple unique solutions.

Một dấu hiệu khác của sự teo tóp là ngưỡng chịu đựng sự bực bội của bạn ngày càng thu hẹp lại. Nếu bạn nhận thấy rằng chỉ sau 60 giây nỗ lực tư duy mà bạn đã cảm thấy bứt rứt muốn xem AI gợi ý những gì, thì khả năng chịu đựng sự mơ hồ, một chút nghi ngờ bản thân và sự thất vọng của bạn có lẽ đã bị suy giảm. Sự thiếu kiên nhẫn cắt đứt không gian nhận thức cần thiết cho tư duy phân kỳ – khả năng tạo ra nhiều giải pháp độc đáo khác nhau.

Do you find yourself accepting AI-generated output without questioning its validity? Or do you find yourself unable to trust your own gut instinct without checking with an AI search? This may be a sign that you are shifting from being a decision–maker to a decision-approver or worse, a passive passenger of your own thinking process.

Bạn có thấy mình đang chấp nhận kết quả do AI tạo ra mà không hề đặt câu hỏi về tính hợp lệ của chúng không? Hoặc bạn có thấy mình không thể tin tưởng vào trực giác của bản thân mà phải kiểm tra lại với công cụ tìm kiếm AI không? Đây có thể là dấu hiệu cho thấy bạn đang chuyển từ vị trí của một người ra quyết định sang người phê duyệt quyết định, hoặc tệ hơn là một hành khách thụ động trong chính quá trình tư duy của mình.

Reclaim your thinking

Lấy lại tư duy của bạn

How can you combat this cognitive atrophy? The goal should not necessarily be to quit using AI entirely, but to move toward responsible autonomy – reclaiming your capacity to think and make decisions for yourself, rather than blindly outsourcing judgement to AI systems. This requires building some strategic friction back into your daily life. It means embracing uncertainty and learning from the process of thinking, even if you are wrong on occasion. Here are some practical things you can try:

Làm thế nào bạn có thể chống lại sự teo tóp nhận thức này? Mục tiêu không nhất thiết phải là từ bỏ hoàn toàn việc sử dụng AI, mà là hướng tới quyền tự chủ có trách nhiệm – lấy lại năng lực tự suy nghĩ và ra quyết định cho chính mình, thay vì phó mặc phán xét một cách mù quáng cho các hệ thống AI. Điều này đòi hỏi bạn phải đưa một số lực cản chiến lược trở lại cuộc sống hàng ngày của mình. Nó có nghĩa là hãy đón nhận sự bất định và học hỏi từ quá trình tư duy, ngay cả khi đôi khi bạn mắc sai lầm. Dưới đây là một số điều thiết thực bạn có thể thử:

1. The 30-minute rule

1. Quy tắc 30 phút

Before you open any AI interface, try to commit to 30 minutes of deep thinking. Use a pen and paper. Pick your topic or task, and map out the problem, the potential solutions, the risks and the stakeholders. For example, before asking an AI tool to draft a marketing strategy, map out your target audience. Try to identify potential ethical or reputational risks and sketch out some ideas.

Trước khi mở bất kỳ giao diện AI nào, hãy cố gắng cam kết dành 30 phút để suy nghĩ sâu. Hãy sử dụng bút và giấy. Chọn chủ đề hoặc nhiệm vụ của bạn, sau đó phác  thảo vấn đề, các giải pháp tiềm năng, rủi ro và các bên liên quan. Ví dụ: trước khi yêu cầu một công cụ AI phác thảo chiến lược tiếp thị, hãy vạch ra đối tượng mục tiêu của bạn. Cố gắng xác định các rủi ro tiềm ẩn về đạo đức hoặc uy tín và phác thảo một số ý tưởng.

By doing the initial cognitive work, you will likely feel a stronger sense of ownership for your output. If you eventually use AI, use it to refine your thoughts, not replace them.

Bằng cách thực hiện công việc tư duy ban đầu, bạn có nhiều khả năng sẽ cảm thấy mức độ làm chủ cao hơn đối với sản phẩm cuối cùng của mình. Nếu sau đó bạn sử dụng AI, hãy dùng nó để tinh chỉnh suy nghĩ của mình chứ không phải để thay thế chúng.

Figure
Don’t ignore the importance of the rough draft. NewAfrica/Shutterstock
Đừng bỏ qua tầm quan trọng của bản nháp. NewAfrica/Shutterstock

2. Be sceptical

2. Hãy hoài nghi

One of the most persistent concerns is that people use AI as an oracle and believe its output without question. Instead, treat it as a deeply unreliable colleague who may know the right answer, but hallucinates from time to time.

Một trong những mối quan ngại dai dẳng nhất là mọi người sử dụng AI như một nhà tiên tri và tin tưởng kết quả của nó mà không hề đặt câu hỏi. Thay vào đó, hãy coi nó như một đồng nghiệp cực kỳ kém tin cậy – người có thể biết câu trả lời đúng, nhưng thỉnh thoảng lại bịa đặt (ảo giác thông tin) .

Task yourself with finding three specific errors with AI’s output, or to break its logic. Tell yourself that you can do better. This forces your brain out of the consumer mode and back into creator and editor mode, keeping your critical faculties sharp.

Hãy tự giao cho mình nhiệm vụ tìm ra ba lỗi cụ thể trong kết quả của AI, hoặc tìm cách bẻ gãy lập luận của nó. Hãy tự nhủ rằng bạn có thể làm tốt hơn thế. Điều này buộc bộ não của bạn phải thoát khỏi chế độ tiêu thụ và quay trở lại chế độ sáng tạo và biên tập, giúp các khả năng phản biện của bạn luôn nhạy bén.

3. Create thinking spaces

3. Tạo ra các không gian tư duy

Identify one core task in your personal or professional life that you enjoy doing, and commit to performing it entirely without AI assistance. These thinking spaces help your brain maintain its ability to navigate complex and open–ended challenges from scratch.

Xác định một nhiệm vụ cốt lõi trong đời sống cá nhân hoặc công việc chuyên môn mà bạn thích làm, và cam kết thực hiện nó hoàn toàn không có sự hỗ trợ của AI. Những không gian tư duy này giúp bộ não của bạn duy trì khả năng điều hướng các thử thách phức tạp và mở từ con số không.

As you regain confidence, try branching out to other tasks. If you lead a team at work, allow people to have time to think slowly in this way, free from the pressure of producing more.

Khi bạn lấy lại được sự tự tin, hãy thử mở  rộng sang các nhiệm vụ khác. Nếu bạn lãnh đạo một đội nhóm trong công việc, hãy cho mọi người thời gian để suy nghĩ chậm theo cách này, thoát khỏi áp lực phải tạo ra nhiều sản phẩm hơn nữa.

4. Measure your ‘return on habit’

4. Đo lường “lợi ích từ thói quen”

Think about the “return on habit” – the long–term benefits such as improved health or happiness gained from consistently practising small positive routines. Ask yourself: Is this AI tool making me smarter, or just faster? Is faster better? For whom?

Hãy suy nghĩ về “lợi ích từ thói quen” – những lợi ích lâu dài như cải thiện sức khỏe hoặc hạnh phúc thu được từ việc kiên trì thực hiện những thói quen nhỏ tích cực. Hãy tự hỏi bản thân: Công cụ AI này đang làm cho tôi thông minh hơn, hay chỉ nhanh hơn? Nhanh hơn thì có tốt hơn không? Cho ai?

If a tool helps you notice things you did not see before, it may enhance your thinking, not replace it. However, if it is merely replacing a skill you used to possess and did well, it is an atrophying agent. If you are not gaining a new capability in exchange for the one you have outsourced, you may be conceding to the algorithms.

Nếu một công cụ giúp bạn nhận ra những điều mà trước đây bạn không nhìn thấy, nó có thể nâng cao tư duy của bạn chứ không thay thế nó. Tuy nhiên, nếu nó chỉ đơn thuần thay thế một kỹ năng mà bạn từng có và làm rất tốt, thì đó là một tác nhân gây teo tóp. Nếu bạn không đạt được một năng lực mới để đánh đổi cho năng lực mà bạn đã đem đi thuê ngoài, thì có lẽ bạn đang đầu hàng các thuật toán.

Noel Carroll does not work for, consult, own shares in or receive funding from any company or organisation that would benefit from this article, and has disclosed no relevant affiliations beyond their academic appointment.

Noel Carroll không làm việc cho, tư vấn, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hay tổ chức nào có thể được hưởng lợi từ bài viết này, đồng thời không công bố bất kỳ mối liên hệ nào có liên quan ngoài học vị học thuật của mình.