Sói không hề cứu Yellowstone – tại sao chúng ta lại tha thiết tin rằng chúng đã làm điều đó?
Wolves did not save Yellowstone – why were we so desperate to believe they did?

Bạn có thể là một trong số 46 triệu người từng xem video cho thấy loài sói đã thay đổi Yellowstone như thế nào, hoặc bạn có thể đã nghe một phiên bản nào đó khác của câu chuyện này. Yellowstone, trải rộng gần 3.500 dặm vuông ở phía tây Hoa Kỳ, là vườn quốc gia đầu tiên trên thế giới. Việc tái thả sói mang tính tiên phong tại đây, bắt đầu từ năm 1995, đã tạo ra một tiền lệ toàn cầu cho công tác bảo tồn.
Nửa đầu của câu chuyện đã được khẳng định chắc chắn. Loài sói đã bị quét sạch khỏi Yellowstone vào những năm 1920. Khi loài sói biến mất, quần thể nai sừng tấm (một loài hươu lớn) phát triển quá mức. Nai sừng tấm ăn quá mức các thảm thực vật ven sông của biến các rừng liễu, dương và ao hải ly thành những bãi cỏ trơ trọi.
Quá trình này đã nhanh chóng bị đảo ngược, hoặc câu chuyện là thế, khi loài sói được tái thả. Sói không chỉ tiêu diệt nai sừng tấm, kìm hãm số lượng của chúng, mà chúng còn xua đuổi loài nai này khỏi các thung lũng, tạo cơ hội cho cây cối đâm chồi nảy lộc trở lại.
Hàng loạt tác động có lợi đã theo sau đó: hải ly quay trở lại và xây dựng lại các con đập của chúng, và những bụi cây mọc lại đã thu hút nhiều gấu hơn, những loài tiếp tục giúp kiểm soát số lượng nai sừng tấm.
Đó là một câu chuyện gọn gàng và đầy lôi cuốn, được trích dẫn rộng rãi như bằng chứng cho thấy sói có thể khôi phục hệ sinh thái và phủ xanh lại đất đai. Thật không may, thực tế lại phức tạp hơn nhiều.
Nhìn chung, sói không hề khôi phục lại Yellowstone. Hiểu được khoa học đằng sau thực tế này có thể dạy cho chúng ta rất nhiều điều về cách thức hoạt động của các hệ sinh thái. Thậm chí thú vị hơn, việc suy ngẫm về lý do tại sao rất nhiều người tha thiết tin vào câu chuyện này có thể nói lên rất nhiều điều về chính chúng ta, và mối quan hệ của chúng ta với thiên nhiên.
Why wolves did not save Yellowstone
Tại sao sói không cứu Yellowstone
Câu chuyện bắt nguồn từ các nghiên cứu khoa học vào đầu những năm 2000, được xây dựng trên một lý thuyết được gọi là “hiệu ứng tầng dinh dưỡng” (trophic cascades): ý tưởng cho rằng những thay đổi ở đỉnh của chuỗi thức ăn có thể lan truyền xuống tận đáy của nó. Ví dụ, sói ăn nai sừng tấm ăn cây liễu: vì vậy, càng nhiều sói thì càng ít nai sừng tấm, dẫn đến càng nhiều và càng cao cây liễu.
Ý tưởng này sau đó đã trở nên phổ biến vượt ra ngoài các tài liệu khoa học, đáng chú ý là nhờ nhà vận động phục hồi thiên nhiên (rewilding) người Anh George Monbiot, người có bài thuyết trình Ted Talk năm 2013 đã được dùng làm lời bình cho video lan truyền về loài sói Yellowstone.
Nhưng với thêm hai thập kỷ dữ liệu để phân tích, các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng chuỗi nguyên nhân và kết quả tuyến tính này là sự đơn giản hóa quá mức về mặt sinh thái học. Sói ăn nai sừng tấm, đúng vậy, nhưng con người, gấu và sư tử núi cũng ăn chúng.
Sự sụt giảm quần thể nai sừng tấm, do nhóm động vật ăn thịt đa dạng này gây ra, thực sự đã cho phép cây cối phục hồi ở một mức độ nào đó tại một số khu vực trong vườn quốc gia. Nhưng sự phục hồi đó đã bị phóng đại và còn lâu mới đạt được mức độ đảo ngược trên toàn cảnh quan (từ đồng cỏ do nai sừng tấm thống trị thành các rừng liễu và ao hải ly) như thường được miêu tả trong các bài viết đại chúng.
Nhà sinh vật học hàng đầu về sói của vườn quốc gia, được trích dẫn trên tờ New York Times, đã mô tả thực tế giống một “dòng chảy nhỏ dinh dưỡng” hơn là một hiệu ứng tầng thác.
Một lý do khác khiến sói không làm thay đổi hoàn toàn Yellowstone là vì rốt cuộc nai sừng tấm không hề sợ sói đến thế. Điều này nghe có vẻ kỳ lạ – ai từng nghe nói về con mồi mà không sợ kẻ săn mồi của nó bao giờ? Trên thực tế, việc kiếm ăn mới là ưu tiên trong hành vi của nai sừng tấm: những con vật đang đói sẽ tìm kiếm bãi cỏ tốt, dù có hay không có kẻ săn mồi.
Why we wanted to believe
Tại sao chúng ta lại muốn tin
Bất chấp những thiếu sót về mặt khoa học, câu chuyện này vẫn thỏa mãn một số niềm tin và khao khát sâu sắc nhất của chúng ta.
Trước hết, đó là ý tưởng cho rằng thiên nhiên là một cỗ máy cân bằng, nơi các bộ phận khớp với nhau một cách chính xác và tương tác như bánh xe đồng hồ. Lấy đi một bánh răng duy nhất, cỗ máy sẽ sụp đổ: nai sừng tấm hoành hành và hệ sinh thái tiêu vong. Đặt bánh răng trở lại và trong chớp mắt, mọi thứ hoạt động trơn tru như trước.
Nhưng hệ sinh thái không phải là những cỗ máy: chúng có tính động, không ngừng thay đổi và thường không thể đoán trước.
Thứ hai, và có phần trái khoáy hơn, câu chuyện thỏa mãn niềm tin phổ biến rằng chỉ con người mới có thể làm rối loạn sự hài hòa của tự nhiên, và chỉ bằng cách để mặc thiên nhiên thì sự cân bằng mới được khôi phục.
Ví dụ, trong video lan truyền về loài sói ở Yellowstone, không có lấy một hình ảnh nào về con người. Lời bình miêu tả những con sói “đã xuất hiện” và nói rằng “số lượng hải ly bắt đầu gia tăng.” Trên thực tế, những con sói được chở bằng máy bay từ Canada đến, và hải ly đã được thả một cách có chủ đích vào các khu vực xung quanh vườn quốc gia. Những sự can thiệp của con người này hoàn toàn vắng bóng trong câu chuyện mà video kể lại.
Theo một cách nào đó, đây là sự tiếp nối của một quan niệm cổ xưa hơn nhiều về chốn hoang dã như một nơi chưa từng bị chạm đến và không có con người. Quan niệm này về thiên nhiên đã truyền cảm hứng cho việc thành lập nhiều vườn quốc gia, bao gồm cả Yellowstone – cuối cùng dẫn đến việc đẩy hàng triệu người khỏi những cảnh quan vốn sau đó được khắc họa là nguyên sơ.
Thứ ba, câu chuyện Yellowstone thỏa mãn khao khát hình dung thiên nhiên như một sức mạnh chữa lành. Nó tương đương về mặt sinh thái học với các câu chuyện “chữa lành bởi thiên nhiên” trong văn hóa đại chúng, trong đó những con người tổn thương được phục hồi bằng cách dấn thân vào một hành trình ngoài trời. Những gì câu chuyện Yellowstone mô tả, nếu bạn muốn, chính là sự chữa lành thiên nhiên bởi thiên nhiên: trong trường hợp này, không phải con người mà chính vùng hoang dã được chữa lành bởi thiên nhiên.
Loài sói vẫn xứng đáng được cứu bảo vệ bất kể chúng có cứu được Yellowstone hay không. Cá nhân tôi nghĩ rằng các nhà sinh vật học nên học cách đơn giản nói rằng họ yêu loài sói – và những đối tượng họ yêu thương ấy không cần phải phục vụ bất kỳ mục đích nào ngoài chính bản thân chúng.
Trước khi chuyển sang nghiên cứu nhân văn, tôi được đào tạo như một nhà sinh vật học bảo tồn. Nhiều nhà sinh vật học, giống như bản thân tôi trước đây, có xu hướng nghĩ rằng cảm xúc quá nhẹ nhàng để đưa vào các ấn phẩm của họ, trái ngược với dữ liệu (đặc biệt là dữ liệu số) , vốn được xem là cứng rắn và không thể chối cãi.
Tuy nhiên, giờ đây, điều này lại đảo lộn trong suy nghĩ của tôi. Chúng ta không cần một lý thuyết về hiệu ứng tầng dinh dưỡng để biện minh cho tình yêu dành cho loài sói. Chính tình yêu và nỗi buồn mới là những điều vững chắc và không thể chối cãi, chứ không phải là những lập luận thay đổi thất thường về sự cân bằng của tự nhiên.
Rogelio Luque-Lora
Rogelio Luque-Lora nhận tài trợ từ Quỹ Leverhulme Trust. Nghiên cứu cho bài viết này được thực hiện như một phần trong cuốn sách sắp ra mắt của ông, The land we are (Nhà xuất bản Đại học Manchester) .
có thể bạn cũng quan tâm
-

Dành thời gian gặp gỡ trực tiếp với bạn bè là yếu tố dự báo lớn nhất cho việc sinh viên đại học có phát triển tốt hay không
Spending in-person time with friends is the biggest predictor of whether college students flourish
-

Lắng nghe, thấu hiểu, lặp lại: cách tiếp cận tuần hoàn để giao tiếp hiệu quả trong khủng hoảng y tế
Listen, understand, repeat: the circular approach to good communication in a health crisis