La bàn hoạt động như thế nào?

How does a compass work?

La bàn hoạt động như thế nào?
Emma Brown, Lecturer in Math and Physics, CQUniversity Australia
Show
Hide
EN – VI
VI – EN
3000-5000 ▼
0-3000
3000-5000
5000-7000
7000-10000

If you’re like me, when you pick up a compass you can’t help but spin it this way and that, to see if you can trick it. It’s hard to resist experimenting with a spooky force we can’t see or feel ourselves. Yet it always turns the compass needle back towards north.

Nếu bạn giống tôi, khi cầm một chiếc la bàn trên tay, bạn sẽ không khỏi xoay đi xoay lại để xem liệu mình có đánh lừa được nó hay không. Thật khó để cưỡng lại việc thử nghiệm với một lực bí ẩn mà chúng ta không thể nhìn thấy hay cảm nhận được. Thế nhưng, nó luôn xoay kim la bàn hướng trở lại phía Bắc.

Even in today’s high-tech world, compasses are useful navigation tools. A compass works without power, unlike GPS, and in any weather and lighting conditions, as opposed to navigation using the Sun, stars or landmarks. If you know which way north is, you can determine any direction.

Ngay cả trong thế giới công nghệ cao ngày nay, la bàn vẫn là những công cụ định hướng hữu ích. La bàn hoạt động không cần nguồn điện, không giống như GPS, và hoạt động trong mọi điều kiện thời tiết cũng như ánh sáng, trái ngược với việc định hướng bằng Mặt Trời, các vì sao hoặc các mốc địa vật. Nếu bạn biết hướng nào là hướng Bắc, bạn có thể xác định bất kỳ hướng nào.

Like all cool phenomena, the explanation of how a compass works is not magic – it’s physics. And people have been making use of this particular aspect of physics for more than 2,000 years.

Giống như mọi hiện tượng thú vị khác, lời giải thích về cách hoạt động của la bàn không phải là phép thuật – mà là vật lý. Và con người đã và đang tận dụng khía cạnh cụ thể này của vật lý trong hơn 2.000 năm qua.

A lodestone spoon

Chiếc muỗng bằng đá nam châm

The earliest versions of the compass were developed in ancient China. They were spoon–shaped and made of lodestones, pieces of the naturally magnetic mineral magnetite.

Các phiên bản sớm nhất của la bàn được phát triển ở Trung Quốc cổ đại. Chúng có hình chiếc muỗng và làm bằng đá nam châm, những mảnh khoáng vật magnetite có tính từ tự nhiên.

When allowed to rotate freely, the spoon handle would align itself with a particular direction (north–south) . This was used to organise and harmonise environments, as part of a practice you might know as feng shui.

Khi được phép quay tự do, cán muỗng sẽ tự căn chỉnh theo một hướng nhất định (bắc – nam) . Điều này từng được dùng để sắp xếp và hài hòa không gian sống, như một phần của thực hành mà bạn có thể biết đến với tên gọi phong thủy.

Figure
Model of a Han dynasty (206 BC–220 AD) south–indicating ladle. Wikimedia Commons, CC BY-NC-SA
Mô hình chiếc muỗng chỉ hướng thời nhà Hán (206 TCN–202 SCN) . Wikimedia Commons, CC BY-NC-SA

At the time, it was known that some materials were naturally magnetic – able to attract one another. However, it wasn’t clear exactly what was causing a compass to align itself north–south until 1600, when English physicist William Gilbert deduced that Earth itself acted as a giant magnet.

Vào thời điểm đó, người ta đã biết rằng một số vật liệu có tính từ tự nhiên – có khả năng hút lẫn nhau. Tuy nhiên, nguyên nhân chính xác khiến la bàn tự căn chỉnh theo hướng bắc – nam vẫn chưa được làm rõ cho đến năm 1600, khi nhà vật lý người Anh William Gilbert suy luận ra rằng chính Trái Đất hành động như một thỏi nam châm khổng lồ.

An invisible field

Một từ trường vô hình

Like all magnets, Earth generates a magnetic field – an invisible region within which its magnetic forces act.

Giống như mọi nam châm khác, Trái Đất tạo ra một từ trường – một vùng vô hình mà trong đó các lực từ của nó hoạt động.

Electricity and magnetism are closely connected. Together, they form one of the fundamental interactions in physics: electromagnetism. Magnetic fields can be created by electric currents, which are the movements of charged particles; a changing magnetic field can also induce an electrical current.

Điện và từ có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Cùng nhau, chúng tạo thành một trong những tương tác cơ bản trong vật lý: điện từ học. Từ trường có thể được tạo ra bởi dòng điện, vốn là chuyển động của các hạt mang điện; một từ trường thay đổi cũng có thể cảm ứng ra dòng điện.

Our planet spins around an axis once roughly every 24 hours, which is why we have a night and day cycle. The end points of this axis are the North Pole and the South Pole.

Hành tinh của chúng ta quay quanh một trục cứ khoảng 24 giờ một lần, đó là lý do tại sao chúng ta có chu kỳ ngày và đêm. Các điểm tận cùng của trục này là Cực Bắc và Cực Nam.

Beneath Earth’s surface, in the outer core, electrically conducting liquid metals circulate in convective currents. This movement generates electrical currents. Paired with Earth’s rotation around its axis, these currents maintain a global–scale magnetic field. It extends out into space like a giant, invisible bubble, known as the magnetosphere.

Bên dưới bề mặt Trái Đất, ở phần lõi ngoài, các kim loại lỏng dẫn điện chuyển động theo dòng đối lưu. Chuyển động này tạo ra dòng điện. Kết hợp với chuyển động quay của Trái Đất quanh trục của nó, các dòng điện này duy trì một từ trường quy mô toàn cầu. Nó kéo dài ra không gian giống như một bong bóng khổng lồ, vô hình, được gọi là từ quyển.

And it’s this global–scale magnetic field that allows a compass to work.

Và chính từ trường quy mô toàn cầu này cho phép la bàn hoạt động.

Figure
Earth’s magnetic field is called the magnetosphere. NASA’s Scientific Visualization Studio
Từ trường của Trái Đất được gọi là từ quyển. Trung tâm Nghiên cứu Trực quan hóa của NASA

In modern compasses, a magnetised metal needle has replaced the lodestone spoon. That needle is mounted on a low–friction pivot so it has minimal resistance to the effects of external magnetic fields.

Trong các la bàn hiện đại, một kim loại được nhiễm từ đã thay thế cho chiếc muỗng đá nam châm. Chiếc kim đó được gắn trên một trục xoay có ma sát thấp để có sức cản tối thiểu đối với các tác động từ từ trường bên ngoài.

As a result, unless there’s a magnet directly nearby, the needle will align itself with Earth’s magnetic north–south direction.

Kết quả là, trừ khi có một nam châm ở ngay gần đó, kim la bàn sẽ tự căn chỉnh theo hướng bắc – nam từ tính của Trái Đất.

If you’ve ever found that a compass needle didn’t perfectly align with north–south, it might be because it detected a localised magnetic field. Electrical devices such as your phone produce weak magnetic fields. These can affect a compass, causing it to deviate from Earth’s magnetic field.

Nếu bạn từng phát hiện ra rằng kim la bàn không căn chỉnh hoàn toàn theo hướng bắc – nam, thì nguyên nhân có thể là do nó đã dò được một từ trường cục bộ. Các thiết bị điện tử như điện thoại của bạn tạo ra các từ trường yếu. Những từ trường này có thể ảnh hưởng đến la bàn, khiến nó lệch khỏi từ trường của Trái Đất.

Watch what happens when a magnet is placed next to a compass.
Xem điều gì xảy ra khi đặt một nam châm cạnh la bàn.

Which way does a compass really point?

La bàn thực sự chỉ về hướng nào?

All magnets have two opposite points – a “north” pole and a “south” pole. If you have two magnets, opposite poles (north–south) will pull towards each other, while the same poles (south–south or north–north) will push away.

Tất cả các nam châm đều có hai điểm đối lập – cực “bắc” và cực “nam”. Nếu bạn có hai nam châm, các cực trái dấu (bắc – nam) sẽ hút nhau, trong khi các cực cùng dấu (nam – nam hoặc bắc – bắc) sẽ đẩy nhau.

The next bit will seem a little confusing, but it’s key to understand why compasses point towards the geographic north.

Phần tiếp theo có vẻ hơi khó hiểu một chút, nhưng đây là chìa khóa để hiểu tại sao la bàn lại chỉ về hướng Bắc địa lý.

Because opposites attract, the “north” arrow on a compass points towards the “south” pole of Earth’s global–scale magnetic field – the area where field lines point down into Earth’s surface. Despite it having a magnetic polarity of “south”, we call this spot the north magnetic pole because it’s located close to the geographic North Pole in the Arctic.

Vì trái dấu hút nhau, mũi tên “bắc” trên la bàn hướng về cực “nam” của từ trường quy mô toàn cầu của Trái Đất – khu vực mà các đường sức từ hướng xuống bề mặt Trái Đất. Mặc dù có cực tính từ là “nam”, chúng ta gọi điểm này là cực từ bắc vì nó nằm gần Cực Bắc địa lý ở Bắc Cực.

Earth also has a magnetic south pole, and you guessed it – it’s located near the South Pole in Antarctica, while being the “north” counterpart of Earth’s magnetic field.

Trái Đất cũng có một cực từ nam, và bạn đoán xem – nó nằm gần Cực Nam ở Nam Cực, đồng thời đóng vai trò là cực “bắc” tương ứng của từ trường Trái Đất.

Why compasses point towards the north.
Tại sao la bàn lại chỉ về hướng Bắc.

Useful in more ways than one

Hữu ích theo nhiều hơn một cách

The magnetic poles don’t align perfectly with the poles of Earth’s rotational axis. The reason for this is that Earth’s magnetic field is dynamic. The ever–changing motion of liquid metal in Earth’s outer core means the global magnetic field changes, too.

Các cực từ không trùng khít hoàn toàn với các cực của trục quay Trái Đất. Lý do cho điều này là từ trường của Trái Đất có tính động lực học. Chuyển động thay đổi liên tục của kim loại lỏng ở lõi ngoài Trái Đất đồng nghĩa với việc từ trường toàn cầu cũng thay đổi theo.

In fact, the magnetic north and south poles slowly change their locations, and the entire magnetic field has even flipped its polarity in the past, making the two switch places.

Trên thực tế, cực từ bắc và cực từ nam đang chậm rãi dịch chuyển vị trí của chúng, và toàn bộ từ trường thậm chí đã từng đảo ngược cực tính trong quá khứ, khiến hai cực đổi chỗ cho nhau.

Earth’s magnetic field also acts as a protective barrier from space weather generated by our Sun: there’s a constant stream of charged particles coming our way, known as solar wind. The global magnetic field helps to shield Earth and our atmosphere.

Từ trường của Trái Đất cũng đóng vai trò như một lớp rào chắn bảo vệ khỏi thời tiết không gian do Mặt Trời của chúng ta tạo ra: có một dòng liên tục các hạt mang điện hướng về phía chúng ta, được gọi là gió mặt trời. Từ trường toàn cầu giúp che chở cho Trái Đất và bầu khí quyển của chúng ta.

Mars, by contrast, no longer has a strong global–scale magnetic field to act as a protective shield. Interactions with solar wind have, over time, contributed to the loss of much of Mars’ atmosphere.

Ngược lại, Sao Hỏa không còn một từ trường quy mô toàn cầu mạnh mẽ để làm khiên bảo vệ. Các tương tác với gió mặt trời theo thời gian đã góp phần làm mất đi phần lớn bầu khí quyển của Sao Hỏa.

So, the same invisible magnetic field that turns a compass needle also plays a much bigger role in helping to keep Earth our home.

Vì vậy, chính từ trường vô hình làm quay kim la bàn cũng đóng một vai trò lớn hơn nhiều trong việc duy trì Trái Đất mãi là ngôi nhà của chúng ta.

Emma Brown does not work for, consult, own shares in or receive funding from any company or organisation that would benefit from this article, and has disclosed no relevant affiliations beyond their academic appointment.

Emma Brown không làm việc cho, tư vấn cho, sở hữu cổ phần trong hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hay tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài viết này, đồng thời không công bố mối liên hệ nào khác ngoài học hàm học vị của mình.