Nếu bạn giống tôi, khi cầm một chiếc la bàn trên tay, bạn sẽ không khỏi xoay đi xoay lại để xem liệu mình có đánh lừa được nó hay không. Thật khó để cưỡng lại việc thử nghiệm với một lực bí ẩn mà chúng ta không thể nhìn thấy hay cảm nhận được. Thế nhưng, nó luôn xoay kim la bàn hướng trở lại phía Bắc.
Ngay cả trong thế giới công nghệ cao ngày nay, la bàn vẫn là những công cụ định hướng hữu ích. La bàn hoạt động không cần nguồn điện, không giống như GPS, và hoạt động trong mọi điều kiện thời tiết cũng như ánh sáng, trái ngược với việc định hướng bằng Mặt Trời, các vì sao hoặc các mốc địa vật. Nếu bạn biết hướng nào là hướng Bắc, bạn có thể xác định bất kỳ hướng nào.
Giống như mọi hiện tượng thú vị khác, lời giải thích về cách hoạt động của la bàn không phải là phép thuật – mà là vật lý. Và con người đã và đang tận dụng khía cạnh cụ thể này của vật lý trong hơn 2.000 năm qua.
A lodestone spoon
Chiếc muỗng bằng đá nam châm
Các phiên bản sớm nhất của la bàn được phát triển ở Trung Quốc cổ đại. Chúng có hình chiếc muỗng và làm bằng đá nam châm, những mảnh khoáng vật magnetite có tính từ tự nhiên.
Khi được phép quay tự do, cán muỗng sẽ tự căn chỉnh theo một hướng nhất định (bắc – nam) . Điều này từng được dùng để sắp xếp và hài hòa không gian sống, như một phần của thực hành mà bạn có thể biết đến với tên gọi phong thủy.
Vào thời điểm đó, người ta đã biết rằng một số vật liệu có tính từ tự nhiên – có khả năng hút lẫn nhau. Tuy nhiên, nguyên nhân chính xác khiến la bàn tự căn chỉnh theo hướng bắc – nam vẫn chưa được làm rõ cho đến năm 1600, khi nhà vật lý người Anh William Gilbert suy luận ra rằng chính Trái Đất hành động như một thỏi nam châm khổng lồ.
An invisible field
Một từ trường vô hình
Giống như mọi nam châm khác, Trái Đất tạo ra một từ trường – một vùng vô hình mà trong đó các lực từ của nó hoạt động.
Điện và từ có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Cùng nhau, chúng tạo thành một trong những tương tác cơ bản trong vật lý: điện từ học. Từ trường có thể được tạo ra bởi dòng điện, vốn là chuyển động của các hạt mang điện; một từ trường thay đổi cũng có thể cảm ứng ra dòng điện.
Hành tinh của chúng ta quay quanh một trục cứ khoảng 24 giờ một lần, đó là lý do tại sao chúng ta có chu kỳ ngày và đêm. Các điểm tận cùng của trục này là Cực Bắc và Cực Nam.
Bên dưới bề mặt Trái Đất, ở phần lõi ngoài, các kim loại lỏng dẫn điện chuyển động theo dòng đối lưu. Chuyển động này tạo ra dòng điện. Kết hợp với chuyển động quay của Trái Đất quanh trục của nó, các dòng điện này duy trì một từ trường quy mô toàn cầu. Nó kéo dài ra không gian giống như một bong bóng khổng lồ, vô hình, được gọi là từ quyển.
Và chính từ trường quy mô toàn cầu này cho phép la bàn hoạt động.
Trong các la bàn hiện đại, một kim loại được nhiễm từ đã thay thế cho chiếc muỗng đá nam châm. Chiếc kim đó được gắn trên một trục xoay có ma sát thấp để có sức cản tối thiểu đối với các tác động từ từ trường bên ngoài.
Kết quả là, trừ khi có một nam châm ở ngay gần đó, kim la bàn sẽ tự căn chỉnh theo hướng bắc – nam từ tính của Trái Đất.
Nếu bạn từng phát hiện ra rằng kim la bàn không căn chỉnh hoàn toàn theo hướng bắc – nam, thì nguyên nhân có thể là do nó đã dò được một từ trường cục bộ. Các thiết bị điện tử như điện thoại của bạn tạo ra các từ trường yếu. Những từ trường này có thể ảnh hưởng đến la bàn, khiến nó lệch khỏi từ trường của Trái Đất.
Which way does a compass really point ?
La bàn thực sự chỉ về hướng nào?
Tất cả các nam châm đều có hai điểm đối lập – cực “bắc” và cực “nam”. Nếu bạn có hai nam châm, các cực trái dấu (bắc – nam) sẽ hút nhau, trong khi các cực cùng dấu (nam – nam hoặc bắc – bắc) sẽ đẩy nhau.
Phần tiếp theo có vẻ hơi khó hiểu một chút, nhưng đây là chìa khóa để hiểu tại sao la bàn lại chỉ về hướng Bắc địa lý.
Vì trái dấu hút nhau, mũi tên “bắc” trên la bàn hướng về cực “nam” của từ trường quy mô toàn cầu của Trái Đất – khu vực mà các đường sức từ hướng xuống bề mặt Trái Đất. Mặc dù có cực tính từ là “nam”, chúng ta gọi điểm này là cực từ bắc vì nó nằm gần Cực Bắc địa lý ở Bắc Cực.
Trái Đất cũng có một cực từ nam, và bạn đoán xem – nó nằm gần Cực Nam ở Nam Cực, đồng thời đóng vai trò là cực “bắc” tương ứng của từ trường Trái Đất.
Useful in more ways than one
Hữu ích theo nhiều hơn một cách
Các cực từ không trùng khít hoàn toàn với các cực của trục quay Trái Đất. Lý do cho điều này là từ trường của Trái Đất có tính động lực học. Chuyển động thay đổi liên tục của kim loại lỏng ở lõi ngoài Trái Đất đồng nghĩa với việc từ trường toàn cầu cũng thay đổi theo.
Trên thực tế, cực từ bắc và cực từ nam đang chậm rãi dịch chuyển vị trí của chúng, và toàn bộ từ trường thậm chí đã từng đảo ngược cực tính trong quá khứ, khiến hai cực đổi chỗ cho nhau.
Từ trường của Trái Đất cũng đóng vai trò như một lớp rào chắn bảo vệ khỏi thời tiết không gian do Mặt Trời của chúng ta tạo ra: có một dòng liên tục các hạt mang điện hướng về phía chúng ta, được gọi là gió mặt trời. Từ trường toàn cầu giúp che chở cho Trái Đất và bầu khí quyển của chúng ta.
Ngược lại, Sao Hỏa không còn một từ trường quy mô toàn cầu mạnh mẽ để làm khiên bảo vệ. Các tương tác với gió mặt trời theo thời gian đã góp phần làm mất đi phần lớn bầu khí quyển của Sao Hỏa.
Vì vậy, chính từ trường vô hình làm quay kim la bàn cũng đóng một vai trò lớn hơn nhiều trong việc duy trì Trái Đất mãi là ngôi nhà của chúng ta.
Emma
Emma Brown không làm việc cho, tư vấn cho, sở hữu cổ phần trong hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hay tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài viết này, đồng thời không công bố mối liên hệ nào khác ngoài học hàm học vị của mình.
có thể bạn cũng quan tâm
-

Cách đối phó với sự thất vọng – lời khuyên từ một chuyên gia về cảm xúc hay bị hiểu lầm này
How to deal with disappointment – by an expert in this misunderstood emotion
-

Chậm lại, hoài niệm nếu thấy phù hợp: những mẹo thiết thực để trò chuyện với người mắc chứng mất trí nhớ
Slow down, reminisce if it feels right: practical tips for talking to people with dementia
