Lý do nên có một trí nhớ không hoàn hảo – chuyên gia tâm lý giải thích
The case for having an imperfect memory – a psychologist explains

Hãy nhớ lại thời gian bạn còn đi học. Bạn từng là một học sinh chăm chỉ, được yêu mến hay lo âu? Và bạn đã đạt được điểm số thi cử như thế nào? Bây giờ, hãy tưởng tượng có ai đó lấy ra học bạ của bạn từ thời đó. Chúng sẽ khớp đến mức nào với kết quả mà bạn vừa gợi nhắc lại trong đầu?
Nếu những ký ức của bạn khớp hoàn toàn, bạn có thể tự chúc mừng vì có một trí nhớ tuyệt vời. Nhưng với tư cách là một nhà tâm lý học đã dành nhiều năm nghiên cứu về những gì con người ghi nhớ – và ghi nhớ sai – công việc của tôi thường thách thức quan niệm cho rằng trí nhớ “tốt nhất” luôn là trí nhớ chính xác nhất.
Trên thực tế, một số sự bóp méo thường bị coi là lỗi của trí nhớ thực chất lại có thể là dấu hiệu của một hệ thống trí nhớ lành mạnh và thích ứng tốt. Ở nhiều khía cạnh của cuộc sống, nghiên cứu cho thấy con người thường ghi nhớ sai về quá khứ theo những cách có thể dự đoán được và mang tính tự vệ, qua đó nhào nặn lại các trải nghiệm để củng cố cảm nhận tích cực hiện tại về bản thân.
Ví dụ, một nghiên cứu tại Mỹ năm 1996 đã khảo sát cách các cựu học sinh nhớ lại 3.220 điểm số thời trung học. Nghiên cứu phát hiện ra rằng họ nhớ chính xác điểm A tới 89% số lần, nhưng điểm D thì chỉ có 29%. Hầu hết các lỗi ghi nhớ đều là nhớ điểm số cao hơn thực tế, điều này cho thấy nhiều người mang theo bên mình ảo tưởng rằng họ có thành tích học tập tốt hơn.
Tương tự, những người tham gia trong một nghiên cứu năm 2006 đã trải qua quá trình tầm soát cholesterol, sau đó được theo dõi lại sau nhiều tháng để xem họ nhớ kết quả chính xác đến mức nào. Hầu hết đều nhớ mức cholesterol của mình thấp hơn thực tế, đặc biệt là những người có chỉ số đo cao nhất.
Những xu hướng thiên vị ký ức tích cực như thế này thường trở nên phổ biến hơn khi chúng ta lớn tuổi hơn. Hiện tượng này được lý giải là góp phần tạo nên mối quan hệ tích cực đã được chứng minh rõ ràng giữa tuổi tác và sự hạnh phúc. Thế nhưng, loại biến dạng ký ức này lại thường bị xem là một sự thất bại.
Tất nhiên, tại các tòa án, bệnh viện và những môi trường có rủi ro cao khác, những sai sót như vậy có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng. Ví dụ, lời khai không chính xác của nhân chứng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các bản án oan sai bị Dự án Vô tội (Innocence Project) lật ngược.
Nhưng trong đời sống hàng ngày, tính linh hoạt – và cả tính dễ sai sót – của trí nhớ lại đóng vai trò cốt lõi trong việc giúp chúng ta sinh tồn và phát triển. Trí nhớ không phải là một thiết bị ghi hình. Nó mang tính chọn lọc, mang tính tái cấu trúc và được định hình bởi những gì quan trọng đối với chúng ta ở hiện tại.
Vậy, điều gì sẽ xảy ra nếu công nghệ “ghi nhớ toàn diện” ngày nay đang tạo ra một hệ thống trí nhớ mà chúng ta không cần đến hoặc không mang lại lợi ích gì?
The benefits of on imperfect memory
Lợi ích của một trí nhớ không hoàn hảo
Theo hệ thống tự ký ức của nhà tâm lý học quá cố người Anh Martin Conway, trí nhớ tự truyện không đơn thuần chỉ là một nhà kho lưu trữ các sự kiện trong quá khứ. Nó là một hệ thống duy trì ý thức về bản thân một cách mạch lạc, ổn định và nhìn chung là tích cực.
Do đó, khi kiến thức hoặc cảm xúc thay đổi theo thời gian, con người thường tái cấu trúc ký ức sao cho phù hợp hơn với cái tôi ở hiện tại của họ.
Psychologist Linda Levine
Nhà tâm lý học Linda Levine và các cộng sự đã phát hiện ra điều này trong một nghiên cứu năm 2010 về ký ức của mọi người về phản ứng của họ đối với phiên tòa xét xử O.J. Simpson. Khi quan điểm về vụ án mạng thay đổi theo thời gian, mọi người có xu hướng nhớ lại phản ứng ban đầu của mình gần với niềm tin hiện tại hơn là thực tế lúc đó.
Nhiều mối quan hệ lâu dài được hưởng lợi từ việc các cặp đôi có ký ức không hoàn hảo và luôn tiến hóa. Trong một nghiên cứu kéo dài 20 năm, những người vợ/chồng mãn nguyện thường nhớ lại giai đoạn đầu của cuộc hôn nhân ít hạnh phúc hơn so với những gì họ từng báo cáo vào thời điểm đó, tạo ra một ảo tưởng về sự tiến bộ giúp dự báo sự hài lòng trong mối quan hệ tương lai. Chắc chắn rằng, tình yêu lâu dài sẽ rất khó khăn nếu các cặp đôi cứ nhớ chi tiết hoàn hảo từng lời lăng mạ hay câu nói kém duyên.
Chứng trầm cảm mang lại một sự tương phản rõ rệt. So với những người không bị trầm cảm, những người mắc chứng trầm cảm thường thể hiện ít xu hướng thiên vị tích cực vốn đặc trưng cho việc ghi nhớ hàng ngày.
Một hệ thống trí nhớ ít có xu hướng làm dịu bớt những thất bại, diễn giải lại những trở ngại hoặc làm nổi bật các trải nghiệm tích cực có thể trung thành hơn với quá khứ. Nhưng nó cũng có thể khiến việc duy trì sự hạnh phúc và niềmhy vọng vào tương lai trở nên khó khăn hơn.
A form of memory we may not want
Một dạng trí nhớ mà chúng ta có thể không muốn
Đây là lý do tại sao công nghệ hiện đại đặt ra những câu hỏi hóc búa. Phần lớn thế giới kỹ thuật số của chúng ta được xây dựng trên giả định rằng có nhiều trí nhớ hơn là trí nhớ tốt hơn. Điện thoại lưu giữ hàng nghìn hình ảnh. Đồng hồ thể dục ghi lại số bước chân, giấc ngủ, nhịp tim và lượng calo.
Sự xuất hiện của các trợ lý AI có thể thúc đẩy sự thay đổi này nhanh chóng hơn nữa, khi các hệ thống có khả năng tìm kiếm, tóm tắt và trình bày lại tức thì các tin nhắn và bức ảnh trong nhiều năm ảnh hưởng đến cách chúng ta ghi nhớ.
Có một số bằng chứng cho thấy việc ghi nhớ nhiều hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn. Những người mắc chứng bệnh cực kỳ hiếm gặp gọi là hội chứng trí nhớ tự truyện siêu việt có thể hồi tưởng lại những chi tiết phi thường từ nhiều thập kỷ trong đời họ. Tuy nhiên, nhiều người mô tả trải nghiệm đó là kiệt sức, khi ký ức trồi lên một cách sống động và không theo ý muốn – khiến việc bước qua các sự kiện tiêu cực trong cuộc sống trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Chúng ta đang bắt đầu chứng kiến những ví dụ về việc việc ghi nhớ được hỗ trợ bởi công nghệ có thể tạo ra những hậu quả tương tự, đặc biệt là trong bối cảnh đau buồn, nơi các nền tảng bất ngờ hiện lại hình ảnh, ngày sinh nhật hoặc bài đăng từ những người đã khuất.
AI
Các hệ thống AI có thể tạo ra các hình thức ghi nhớ kỹ thuật số mang tính thân mật sâu sắc. Hãy thử tưởng tượng việc hỏi một trợ lý AI rằng mối quan hệ của bạn ba năm trước như thế nào và nhận được một bản tóm tắt được tạo ra từ hàng nghìn tin nhắn, bức ảnh và mục lịch.
Con người từ lâu vẫn luôn sử dụng các công cụ để ghi nhớ, từ nhật ký và tượng đài cho đến ảnh chụp, bài hát và câu chuyện. Vấn đề với các công cụ kỹ thuật số ngày nay là chúng được thiết kế xung quanh một triết lý hẹp hòi về trí nhớ: bảo quản mọi thứ, định lượng mọi thứ, trồi lên mọi thứ. Nhưng trí nhớ con người không tiến hóa để bảo quản mọi thứ, hay ghi nhớ mọi thứ chính xác như những gì đã xảy ra.
Điều này không có nghĩa là công nghệ nên bóp méo hoặc viết lại quá khứ. Hầu hết chúng ta sẽ không tải xuống một ứng dụng sức khỏe tự bịa ra dữ liệu xu nịnh để mang lại sự tiện lợi về mặt cảm xúc. Nhưng tôi tin rằng tất cả chúng ta cần quan tâm nhiều hơn đến những thứ gọi là sự không hoàn hảo của trí nhớ con người – tính chọn lọc, tính dễ uốn nắn, và khả năng làm dịu, sắp xếp lại và diễn giải lại quá khứ của nó.
Trong nhiều thế kỷ, con người đã thiết kế các công nghệ để bù đắp cho những điểm yếu của trí nhớ. Giờ đây, chúng ta có thể đang xây dựng những công nghệ làm mất đi một số thế mạnh của nó.
Bài viết này có chứa một liên kết đến bookshop.org. Nếu bạn nhấp vào liên kết này và mua một thứ gì đó từ bookshop.org, The Conversation UK có thể nhận được một khoản hoa hồng.
Gillian Murphy’s
Nghiên cứu của Gillian Murphy hiện đang được tài trợ bởi Hội đồng Nghiên cứu Châu Âu, Lero (Trung tâm Nghiên cứu Phần mềm Ailen) và Rinn AI. Gillian là đồng tác giả của cuốn sách Memory Lane: The Perfectly Imperfect Ways We Remember (Nhà xuất bản Đại học Princeton, 2025) .
có thể bạn cũng quan tâm
-

Tại sao ý thức của trí tuệ nhân tạo có thể trở thành sự chia rẽ xã hội lớn tiếp theo
Why AI consciousness could become the next great societal divide
-

Thị trường việc làm cho cử nhân hiện nay rất khó khăn. Một chuyên gia khởi nghiệp giải thích cách tự lập nghiệp
The graduate jobs market is tough right now. An entrepreneurship expert explains how to go it alone