Khắc phục thành kiến giới tính thuật toán trong tài chính cá nhân dựa trên AI

Overcoming the algorithmic gender bias in AI-driven personal finance

Khắc phục thành kiến giới tính thuật toán trong tài chính cá nhân dựa trên AI
Eliana Canavesio, Senior Research Associate and Project Coordinator, European University Institute
Show
Hide
EN – VI
VI – EN
3000-5000 ▼
0-3000
3000-5000
5000-7000
7000-10000

Artificial intelligence is transforming our world and financial services are no exception. AI is reshaping the personal banking sector but where does it currently stand on gender parity, transparency and fairness?

Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi thế giới của chúng ta và các dịch vụ tài chính cũng không ngoại lệ. AI đang tái định hình lĩnh vực ngân hàng cá nhân, nhưng hiện tại AI đang đứng ở đâu về mặt bình đẳng giới, tính minh bạch và sự công bằng?

When someone applies for a loan today, there is a growing chance that no human ever reads their application. A data–driven algorithm decides whether they qualify, how much they can borrow, and how risky they are considered, often in a matter of seconds and without explanation, quietly shaping financial opportunities in ways most people never see but feel in their everyday lives.

Khi ai đó nộp đơn xin vay vốn ngày nay, khả năng ngày càng cao là không có con người nào đọc đơn của họ. Một thuật toán dựa trên dữ liệu sẽ quyết định xem họ có đủ điều kiện hay không, họ có thể vay bao nhiêu và họ được coi là có mức độ rủi ro thế nào, thường chỉ trong vài giây và không có lời giải thích nào, âm thầm định hình các cơ hội tài chính theo những cách mà hầu hết mọi người không bao giờ nhìn thấy nhưng lại cảm nhận được trong đời sống hàng ngày.

These systems are usually presented as neutral tools: faster than people, more consistent, less prone to prejudice.

Các hệ thống này thường được giới thiệu là công cụ trung lập: nhanh hơn con người, nhất quán hơn và ít có định kiến hơn.

In a sector long criticised for opacity and bias, that promise is appealing and frequently echoed in industry and policy debates. But that promise rests on a fragile assumption, rarely made explicit, that the data these systems learn from reflects everyone’s lives equally.

Trong một lĩnh vực lâu nay vốn bị chỉ trích vì sự thiếu minh bạch và thiên vị, lời hứa đó rất hấp dẫn và thường xuyên được lặp lại trong các cuộc tranh luận về chính sách và ngành công nghiệp. Nhưng lời hứa đó lại dựa trên một giả định mong manh, hiếm khi được nói rõ, rằng dữ liệu mà các hệ thống này học hỏi phản ánh cuộc sống của mọi người một cách bình đẳng.

A recent report by the EU Agency for Fundamental Rights, based on fieldwork in five member states, examined how high–risk AI systems are governed under the EU AI Act in areas such as employment, public benefits and law enforcement. It found a striking gap between legal ambition and practice: while risks of discrimination are broadly acknowledged, providers and deployers often lack the tools, expertise and guidance to assess them systematically. Self–assessments tend to be inconsistent, and oversight remains thin.

Một báo cáo gần đây của Cơ quan Quyền Cơ bản Liên minh Châu Âu (EU) , dựa trên công tác điền dã tại 5 quốc gia thành viên, đã khảo sát cách các hệ thống AI có rủi ro cao được quản lý theo Đạo luật AI của EU trong các lĩnh vực như việc làm, phúc lợi công cộng và thực thi pháp luật. Báo cáo phát hiện thấy một khoảng cách đáng kể giữa tham vọng pháp lý và thực tiễn: mặc dù rủi ro phân biệt đối xử được thừa nhận rộng rãi, các nhà cung cấp và triển khai thường thiếu công cụ, chuyên môn và hướng dẫn để đánh giá chúng một cách có hệ thống. Các cuộc tự đánh giá có xu hướng thiếu nhất quán và hoạt động giám sát vẫn còn mỏng nhẹ.

This is an important issue. When the data feeding these systems fails to capture the reality of women’s financial lives with the same depth and accuracy as men’s, the result is not just a technical shortcoming but a structural distortion, one that shapes who gets access to credit, on what terms, and with what long–term consequences. For AI-driven finance to be fair, women must first be “visible” in the data on which these systems rely.

Đây là một vấn đề quan trọng. Khi dữ liệu cung cấp cho các hệ thống này không nắm bắt được thực tế đời sống tài chính của phụ nữ với độ sâu và độ chính xác tương đương như nam giới, kết quả không chỉ là một thiếu sót về mặt kỹ thuật mà là một sự bóp méo mang tính cấu trúc, thứ quyết định ai được tiếp cận tín dụng, theo những điều kiện nào và với hậu quả lâu dài ra sao. Để tài chính do AI thúc đẩy được công bằng, trước hết phụ nữ phải được “nhìn thấy” trong dữ liệu mà các hệ thống này dựa vào.

Algorithms do not judge fairness or ask whether an outcome makes sense, but estimate what is most likely to be correct based on the data they are given, drawing patterns and projecting them forward. When data is incomplete or distorted, the system’s conclusions rest on shaky assumptions from the start.

Các thuật toán không phán xét sự công bằng hay đặt câu hỏi liệu một kết quả có hợp lý hay không, mà ước tính điều gì có nhiều khả năng đúng nhất dựa trên dữ liệu chúng được cung cấp, từ đó rút ra các mô hình và ngoại suy chúng. Khi dữ liệu không đầy đủ hoặc bị bóp méo, các kết luận của hệ thống sẽ dựa trên những giả định lung lay ngay từ đầu.

If women are underrepresented, poorly measured, or never analysed separately from men, the system cannot see unequal outcomes, and what it cannot see, it cannot correct. Bias is simply carried forward and made routine.

Nếu phụ nữ không được đại diện đầy đủ, không được đo lường chính xác, hoặc chưa bao giờ được phân tích tách biệt với nam giới, hệ thống sẽ không thể nhìn thấy các kết quả bất bình đẳng, và những gì nó không thể nhìn thấy thì nó không thể sửa chữa. Sự thiên vị đơn giản là được chuyển tiếp và biến thành thói quen.

This dynamic is easy to miss when discussions stay at the level of models and regulation, but its effects become clear as soon as automated systems are observed in practice. Across different countries, evidence shows how quickly inequality can be embedded in algorithmic decisions, not because systems are designed to discriminate, but because they faithfully reproduce the distortions already present in the data they learn from.

Động lực này rất dễ bị bỏ qua khi các cuộc thảo luận chỉ dừng lại ở cấp độ mô hình và quy định, nhưng hiệu ứng của nó sẽ trở nên rõ ràng ngay khi các hệ thống tự động được quan sát trong thực tế. Trên nhiều quốc gia khác nhau, bằng chứng cho thấy bất bình đẳng có thể nhanh chóng được nhúng sâu vào các quyết định thuật toán như thế nào, không phải vì các hệ thống được thiết kế để phân biệt đối xử, mà bởi vì chúng tái tạo một cách trung thành những sự bóp méo vốn đã có sẵn trong dữ liệu mà chúng học hỏi.

Kenya offers a telling illustration. According to published studies, a widely used digital lending algorithm consistently offered women smaller loans than men, in some cases by more than a third, despite stronger repayment performance. The system did not single women out deliberately: it simply learned from data shaped by long–standing social and economic disparities, and then applied those patterns at scale.

Kenya là một minh họa rõ nét. Theo các nghiên cứu đã được công bố, một thuật toán cho vay kỹ thuật số được sử dụng rộng rãi liên tục cung cấp cho phụ nữ các khoản vay nhỏ hơn nam giới, trong một số trường hợp thấp hơn tới hơn một phần ba, mặc dù hiệu suất trả nợ tốt hơn. Hệ thống không có ý định phân biệt đối xử với phụ nữ: nó đơn giản là học hỏi từ dữ liệu được định hình bởi sự chênh lệch kinh tế và xã hội lâu đời, và sau đó áp dụng các mô hình đó trên quy mô lớn.

What matters in this example is not Kenya itself, but what the case makes visible. The algorithm did exactly what it was designed to do, learning from past behaviour and applying those patterns consistently, yet without the ability to distinguish between women’s and men’s outcomes, there was no way to detect that inequality was being reproduced in real time. The problem was not automation, but blindness.

Điều quan trọng trong ví dụ này không phải là bản thân đất nước Kenya, mà là những gì trường hợp này phơi bày ra ánh sáng. Thuật toán đã làm chính xác những gì nó được thiết kế để làm, học hỏi từ hành vi quá khứ và áp dụng các mô hình đó một cách nhất quán, nhưng do không có khả năng phân biệt giữa kết quả của phụ nữ và nam giới, không có cách nào để phát hiện ra rằng sự bất bình đẳng đang được tái tạo trong thời gian thực. Vấn đề không nằm ở sự tự động hóa, mà nằm ở sự mù quáng.

How can finance overcome the gender blind spot?

Làm thế nào ngành tài chính có thể vượt qua điểm mù về giới?

That is where sex-disaggregated data becomes essential. By sorting financial data by gender, regulators, financial institutions, and technology designers can uncover the impacts of automated systems, identify who has access to finance, and pinpoint areas where outcomes begin to diverge. Without that visibility, gender gaps remain hidden, and hidden gaps have a habit of becoming permanent. In digital finance, data is “a girl’s best friend”, not as a slogan, but as a practical condition for accountability.

Đó là lúc dữ liệu phân tách theo giới tính trở nên thiết yếu. Bằng cách phân loại dữ liệu tài chính theo giới tính, các cơ quan quản lý, tổ chức tài chính và nhà thiết kế công nghệ có thể khám phá ra tác động của các hệ thống tự động, xác định ai có quyền tiếp cận tài chính và chỉ ra những lĩnh vực mà kết quả bắt đầu phân kỳ. Nếu không có sự minh bạch đó, khoảng cách giới vẫn bị che giấu, và những khoảng cách bị che giấu có thói quen trở thành vĩnh viễn. Trong tài chính kỹ thuật số, dữ liệu chính là “người bạn thân thiết nhất của phái đẹp”, không phải như một khẩu hiệu, mà là một điều kiện thực tế để đảm bảo trách nhiệm giải trình.

Most financial institutions already record a customer’s gender as part of basic identification. On paper, the information is there, embedded in routine reporting and basic customer records. In practice, however, recording a variable is not the same as using it. In many countries, the sex of the customer appears in databases but is never analysed, reported, or monitored by supervisors, including in core supervisory frameworks such as prudential reporting. Too often, the data already exists, but it is collected, filed away, and then quietly ignored. The problem lies not in what can be done, but in what is done.

Hầu hết các tổ chức tài chính đều đã ghi nhận giới tính của khách hàng như một phần của việc nhận dạng cơ bản. Trên giấy tờ, thông tin đã có sẵn, được nhúng trong các báo cáo thường kỳ và hồ sơ khách hàng cơ bản. Tuy nhiên, trên thực tế, việc ghi lại một biến số không có nghĩa là sử dụng nó. Ở nhiều quốc gia, giới tính của khách hàng xuất hiện trong cơ sở dữ liệu nhưng không bao giờ được phân tích, báo cáo hoặc giám sát bởi các nhà quản lý, kể cả trong các khung giám sát cốt lõi như báo cáo an toàn thận trọng. Quá thường xuyên, dữ liệu đã tồn tại sẵn, nhưng lại được thu thập, cất đi và sau đó bị phớt lờ một cách lặng lẽ. Vấn đề không nằm ở những gì có thể làm, mà nằm ở những gì thực sự được làm.

Fairer finance: developing countries are leading the way

Tài chính công bằng hơn: các quốc gia đang phát triển đang dẫn đầu

The picture looks very different in countries often assumed to have fewer resources. In parts of Latin America and Africa, regulators have required sex-disaggregated reporting for years and regularly publish data on gender gaps in finance.

bức tranh trông hoàn toàn khác ở các quốc gia thường bị cho là có ít nguồn lực hơn. Tại một số vùng ở Mỹ Latinh và Châu Âu, các cơ quan quản lý đã yêu cầu báo cáo phân tách theo giới tính từ nhiều năm nay và thường xuyên côngסbố dữ liệu về khoảng cách giới trong tài chính.

In Chile, financial authorities have tracked gender differences in loans and deposits for more than two decades, publishing regular sex-disaggregated financial statistics.

Tại Chile, các nhà chức trách tài chính đã theo dõi sự khác biệt về giới trong các khoản vay và tiền gửi trong hơn hai thập kỷ, đồng thời xuất bản các số liệu thống kê tài chính phân tách theo giới tính một cách thường xuyên.

In Mexico, regulators combine bank data with national household surveys to understand how women and men use financial services and how they perform as borrowers.

Tại Mexico, các cơ quan quản lý kết hợp dữ liệu ngân hàng với các cuộc khảo sát hộ gia đình quốc gia để hiểu cách phụ nữ và nam giới sử dụng các dịch vụ tài chính và cách họ thể hiện với tư cách là người đi vay.

That visibility has had practical consequences. In Mexico, supervisory data showed that women’s loans were smaller but less risky, evidence that fed into changes in loan loss provisioning rules.

Sự minh bạch đó đã mang lại những hệ quả thực tế. Tại Mexico, dữ liệu giám sát cho thấy các khoản vay của phụ nữ có quy mô nhỏ hơn nhưng ít rủi ro hơn, bằng chứng này đã thúc đẩy những thay đổi trong quy tắc trích lập dự phòng tổn thất cho vay.

In Chile, the data revealed that equal access to accounts did not translate into equal outcomes in savings or insurance, prompting more targeted policy responses. Once these gaps became visible, they became far harder to ignore.

Tại Chile, dữ liệu cho thấy quyền tiếp cận tài khoản bình đẳng không đồng nghĩa với kết quả bình đẳng trong tiết kiệm hay bảo hiểm, từ đó thúc đẩy các phản ứng chính sách có trọng tâm hơn. Một khi những khoảng cách này trở nên rõ ràng, chúng sẽ trở nên khó bị phớt lờ hơn rất nhiều.

Seen from this perspective, the situation in many high–income economies looks less like a technical lag and more like an institutional hesitation. In much of Europe, gender data remains voluntary or fragmented despite advanced data infrastructures, a failure not of technical capacity but of institutional choice. My upcoming policy paper “Data Are a Girl’s Best Friends: Tackling Digital Financial Inequality Through Sex‑Disaggregated Data”, due to be published in May explores this.

Nhìn từ góc độ này, tình hình ở nhiều nền kinh tế thu nhập cao giống như sự do dự mang tính thể chế hơn là độ trễ về mặt kỹ thuật. Ở phần lớn châu Âu, dữ liệu giới tính vẫn mang tính tự nguyện hoặc phân mảnh bất chấp cơ sở hạ tầng dữ liệu tiên tiến, đây là một sự thất bại không phải về năng lực kỹ thuật mà là về sự lựa chọn thể chế. Bài báo chính sách sắp ra mắt của tôi mang tên “Dữ liệu là bạn tốt nhất của phái đẹp: Giải quyết bất bình đẳng tài chính kỹ thuật số thông qua dữ liệu phân tách theo giới tính” (dự kiến xuất bản vào tháng 5) sẽ khám phá vấn đề này.

As artificial intelligence becomes more deeply embedded in financial decision–making, that choice becomes harder to defend. At a time when Europe is implementing the EU AI Act and debating how to regulate algorithmic decision–making in finance, the absence of systematic gender data raises a basic question: how can fairness be monitored if the data needed to detect inequality is never analysed?

Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng gắn sâu vào quá trình ra quyết định tài chính, sự lựa chọn đó ngày càng khó bảo vệ. Vào thời điểm châu Âu đang triển khai Đạo luật AI của EU và tranh luận về cách quản lý việc ra quyết định bằng thuật toán trong tài chính, sự thiếu vắng dữ liệu giới tính có hệ thống đặt ra một câu hỏi cơ bản: làm thế nào có thể giám sát sự công bằng nếu dữ liệu cần thiết để phát hiện bất bình đẳng không bao giờ được phân tích?

Making women visible in the data is not symbolic. Without it, fair finance is little more than a claim.

Làm cho phụ nữ hiện diện rõ ràng trong dữ liệu không phải là một hành động mang tính biểu tượng. Nếu không có điều đó, tài chính công bằng cũng chỉ là một lời tuyên bố suông.

Figure

A weekly e-mail in English featuring expertise from scholars and researchers. It provides an introduction to the diversity of research coming out of the continent and considers some of the key issues facing European countries. Get the newsletter!

Bản tin điện tử hàng tuần bằng tiếng Anh giới thiệu chuyên môn từ các học giả và nhà nghiên cứu. Bản tin cung cấp cái nhìn tổng quan về sự đa dạng của các nghiên cứu xuất từ châu lục này và xem xét một số vấn đề cốt lõi mà các quốc gia châu Âu đang phải đối mặt. Hãy đăng ký nhận bản tin ngay!

Eliana Canavesio est membre de Volt Europa.

Eliana Canavesio est membre de Volt Europa.