Thơ ca có thể mang lại sự xoa dịu thiết thực và nhân văn như thế nào đối với chứng sa sút trí tuệ
How poetry can offer a vital, humane response to dementia

Tôi đang ngồi trong phòng khách của một nhà dưỡng lão ở miền Trung nước Anh vào một buổi sáng tháng Chín mờ sương. Hầu hết các cụ ở đây đều mắc chứng sa sút trí tuệ và, cũng như tại nhiều cơ sở chăm sóc và điều dưỡng khác, họ thiếu những hoạt động có ý nghĩa để tiêu khiển.
Mọi người đang thiu thiu ngủ trên ghế bành hoặc, nếu thức, thì đang phải chịu đựng sự tấn công nhạt nhẽo của chương trình truyền hình ban ngày. Một cụ đang bối rối và không tài nào yên ổn được. “Tôi muốn về nhà,” cụ khóc lóc hết lần này đến lần khác, “Tôi muốn về nhà!”
Khung cảnh này hầu như chẳng có vẻ gì là thích hợp cho một buổi đọc thơ yên tĩnh.
Nhưng khi tôi bắt đầu cất tiếng đọc một bài thơ (bài Sea-Fever của John Masefield, sáng tác năm 1902) , điều gì đó đã xảy ra. Đầu tiên, có một sự chuyển động gần như đồng loạt: những chiếc đầu ngẩng lên và quay về phía tôi. Sau đó, bắt nhịp được với bài thơ, một vài cụ bắt đầu tự đọc theo, gợi lại những từ ngữ mà họ tiếp xúc lần đầu tiên từ hơn 60 năm trước nhưng vẫn nhớ lại một cách dễ dàng và trôi chảy.
Chẳng mấy chốc, những câu chuyện về ký ức miền biển đã lùi xa vào dĩ vãng lại được kể lại. Món cá và khoai tây chiên trên cầu tàu Cromer. Những nhà khách cũ kỹ, ẩm mốc. Những viên sỏi trơn trượt dưới chân.
Lần đầu tiên trong buổi sáng hôm nay, tiếng cười vang lên trong phòng.
Không phải lúc nào mọi chuyện cũng diễn ra như vậy. Nhưng bất cứ khi nào tôi đọc thơ lớn tiếng tại các viện dưỡng lão cho người sa sút trí tuệ, tôi đều kinh ngạc trước sức ảnh hưởng của nó đối với chất lượng cuộc sống của mọi người – cách mà chứng sa sút trí tuệ lùi bước để nhường chỗ cho con người thật, hé lộ bản ngã sâu thẳm bên trong.
Nghiên cứu cho thấy rằng việc cùng nhau đọc sách có thể cải thiện sức khỏe tinh thần của những người mắc chứng sa sút trí tuệ, khơi dậy sự gắn kết, niềm vui và ký ức gợi nhớ. Một nghiên cứu đã ghi nhận điểm số triệu chứng sa sút trí tuệ thấp hơn trong suốt chương trình đọc sách nhóm, đi kèm với những báo cáo về việc cải thiện khả năng lắng nghe, trí nhớ và sự tập trung.
Phản ứng của con người đối với thơ ca, có vẻ như, vẫn tồn tại ở một cấp độ nền tảng. Khi phỏng vấn cựu Poet Laureate (Thơ sĩ Hoàng gia) Andrew Motion cho cuốn sách The Literary Lifeline của tôi về sức mạnh của việc đọc sách trong việc giúp mọi người vượt qua những thời điểm khó khăn, ông ấy đã nói: “Bộ não của chúng ta được lập trình sẵn để ghi nhớ và tận hưởng các đặc trưng của thơ ca… Chúng ta là một loài sinh vật mang tính thơ ca. Thơ ca đối với chúng ta cũng tự nhiên như việc hít thở.”
Nhưng chính xác thì điều gì ở thơ ca lại khiến nó dễ dàng được ghi nhớ lâu dài và kích thích nhận thức đến vậy?
Nhà thơ Don Paterson từng mô tả một bài thơ giống như “một cỗ máy nhỏ để tự ghi nhớ chính nó” (bản thân định nghĩa này cũng rất đáng nhớ) . “Ký ức về một bản giao hưởng, bức tranh, bộ phim hay cuốn tiểu thuyết,” ông viết, “thì cũng chỉ là thế: chỉ là một ký ức, hoặc xuất sắc lắm thì cũng chỉ là sự hồi tưởng lại một phần rất nhỏ. Nhưng nếu bạn nhớ được một bài thơ, bạn sở hữu nó trọn vẹn. Việc nhớ lại một bài thơ chính là bài thơ đó; bài thơ đã trở thành, theo đúng nghĩa đen, một phần con người bạn.”
Do đó, có lẽ không có gì đáng ngạc nhiên khi những bài thơ thuộc lòng vẫn ở lại với chúng ta, ngay cả khi sự suy giảm nhận thức diễn ra ngày một nặng nề. Tuy nhiên, cơ sở thần kinh của sự ghi nhớ đó vẫn chưa được hiểu một cách hoàn toàn thấu đáo.
Thơ ca có thể đặc biệt dễ nhớ vì nhịp điệu, vần điệu và các cấu trúc âm thanh của nó mang lại cho từ ngữ một cấu trúc giống như âm nhạc. Trong một thí nghiệm, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng mọi người ghi nhớ chính xác từng từ của thơ tốt hơn văn xuôi trong những khoảng thời gian ngắn. Liệu lợi thế này có giúp những người mắc chứng sa sút trí tuệ nhớ lại những bài thơ quen thuộc hay không vẫn là một câu hỏi để ngỏ.
Một số khả năng âm nhạc có thể vẫn được giữ lại tương đối nguyên vẹn ở những người mắc chứng sa sút trí tuệ, ngay cả ở giai đoạn sau của bệnh. Ví dụ, nghiên cứu đã phát hiện ra rằng một số người mắc bệnh Alzheimer nặng vẫn có thể nhớ lại các giai điệu quen thuộc khi được gợi ý bằng lời bài hát của chúng, đồng thời nhận ra những lời bài hát quen thuộc đó.
Các cấu trúc âm thanh của thơ ca cũng có thể giúp từ ngữ trở nên dễ nhớ hơn. Trong các thí nghiệm, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng phép điệp âm – sự lặp lại của các âm thanh tương tự – có thể thúc đẩy con người nhớ lại thông tin đã gặp trước đó.
Các biện pháp can thiệp nghệ thuật như liệu pháp âm nhạc và thơ ca không chỉ kích thích trí óc; chúng còn có thể giúp giảm bớt sự lo lắng và kích động ở người mắc chứng sa sút trí tuệ, mang đến, trong các trường hợp rối loạn nhẹ nhàng hơn, một giải pháp nhân đạo thay thế cho thuốc chống loạn thần. Những loại thuốc này điều trị các triệu chứng đau khổ, trong khi các biện pháp can thiệp phi dược lý lại ứng phó với toàn diện con người và môi trường xung quanh họ – hướng tới những nhu cầu chưa được đáp ứng vốn có thể là nguyên nhân dẫn đến tình trạng kích động ngay từ đầu.
Vì vậy, việc mở rộng các hoạt động nghệ thuật trong việc chăm sóc người sa sút trí tuệ có thể giúp giảm bớt việc sử dụng thuốc chống loạn thần, vốn thường bị lạm dụng tại các viện dưỡng lão và có thể làm giảm chất lượng cuộc sống.
Tất nhiên, không phải ai cũng thích hoặc có phản ứng tích cực với thơ ca và nghệ thuật. “Cứ như thể lại quay lại cái trường học chết tiệt ấy!” một cụ ở viện dưỡng lão tỏ vẻ không ấn tượng đã làu bàu trong lúc tôi đang ngâm bài thơ Crossing the Bar (1889) của Alfred Tennyson và bài Daffodils của William Wordsworth (còn được biết đến với tên I Wandered Lonely as a Cloud, sáng tác năm 1804) .
Mặc dù vậy, giá trị và sức mạnh của thơ ca trong các viện dưỡng lão chăm sóc người sa sút trí tuệ thường bị đánh giá thấp và bỏ qua. Vài năm trước, tôi đã có một bài phát biểu run rẩy về thơ ca tại một diễn đàn sa sút trí tuệ khu vực. Trong buổi tiệc chiêu đãi của hội nghị, tôi được tiếp cận bởi một người đàn ông ăn mặc lịch sự, mặt đỏ bừng.
“
“Lẽ ra anh không nên thực hiện bài phát biểu đó,” ông ấy nói.
Lại thế này nữa rồi, tôi thầm nghĩ. Phải tự chuẩn bị tinh thần thôi. (Suốt cả ngày hôm đó, tôi đã liên tục bị các đại biểu tiếp cận bằng những lời khuyên về kỹ năng thuyết trình trước công chúng của họ.)
“
“Tôi đã chăm sóc vợ mình trong 13 năm,” ông ấy nói, giọng nghẹn ngào. “Tôi đã mở nhạc cho bà ấy nghe, hát cùng bà ấy, đi khiêu vũ cùng bà ấy. Nhưng tôi chưa bao giờ đọc thơ cho bà ấy nghe cả.”
Sự im lặng bao trùm.
“
“Bà ấy hẳn sẽ rất thích điều đó.”
Bài viết này có đề cập đến các cuốn sách được đưa vào vì lý do biên tập, và có thể chứa các liên kết đến trang bookshop.org. Nếu bạn nhấp vào một trong các liên kết và tiến hành mua sắm, The Conversation UK có thể nhận được một khoản hoa hồng.
Kevin Harvey
Kevin Harvey đã nhận được nguồn tài trợ AHRC IAA để thiết kế và phân phối một cuốn sách bao gồm những bài thơ rất được yêu thích đến các viện dưỡng lão trong khu vực. Anh là ủy viên hội đồng quản trị của một tổ chức từ thiện địa phương mang tên Trent Dementia, có trụ sở tại Nottingham.
có thể bạn cũng quan tâm
-

Nền chính trị thiếu tôn trọng ngày nay phớt lờ trí tuệ cổ xưa: Nhu cầu nhận biết giới hạn của bản thân
Today’s irreverent politics ignore ancient wisdom: The need to know your limits
-

Có một công thức để viết nên một bài hát hit. Vậy tại sao không phải bài hát nào cũng thành hit?
There’s a formula for writing a hit song. So why isn’t every song a hit?