Tảo ao đã dẫn đến giải Nobel và phương pháp nghiên cứu bộ não hoàn toàn mới như thế nào

How pond algae led to a Nobel prize and a new way to study the brain

Tảo ao đã dẫn đến giải Nobel và phương pháp nghiên cứu bộ não hoàn toàn mới như thế nào
Robert Lucas, Professor, Neuroscience, University of Manchester
Show
Hide
EN – VI
VI – EN
3000-5000 ▼
0-3000
3000-5000
5000-7000
7000-10000

Scientists who worked out how to control brain cells with light have won this year’s Nobel prize in physiology or medicine. Karl Deisseroth, Peter Hegemann and Georg Nagel were honoured for their research into “light–gated ion channels and optogenetics”.

Các nhà khoa học tìm ra cách điều khiển tế bào não bằng ánh sáng vừa giành giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm nay. Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel đã được vinh danh vì công trình nghiên cứu về “các kênh ion cổng ánh sáng và quang di truyền học”.

Peter Hegemann, at Humboldt University of Berlin, and Georg Nagel, at the University of Würzburg, wanted to understand how a tiny, single-celled alga called Chlamydomonas senses light. Light–sensing is not unique to animals with eyes: organisms throughout the living world use light to detect their surroundings and respond to changes in their environment. Even single–cell organisms have proteins that respond to light. These proteins are used to move towards or away from light, to generate energy and to respond to the various demands of a 24-hour day.

Peter Hegemann, tại Đại học Humboldt ở Berlin, và Georg Nagel, tại Đại học Würzburg, muốn tìm hiểu cách một loài tảo đơn bào nhỏ bé mang tên Chlamydomonas cảm nhận ánh sáng. Khả năng cảm nhận ánh sáng không chỉ độc quyền ở các loài động vật có mắt: các sinh vật trong khắp thế giới sống đều sử dụng ánh sáng để phát hiện môi trường xung quanh và phản ứng lại các thay đổi trong môi trường của chúng. Thậm chí các sinh vật đơn bào cũng có các protein phản ứng với ánh sáng. Những protein này được dùng để di chuyển hướng về phía ánh sáng hoặc rời xa ánh sáng, để tạo ra năng lượng và phản ứng lại các nhu cầu khác nhau của chu kỳ 24 giờ trong ngày.

Hegemann and Nagel discovered that Chlamydomonas has a beautifully ingenious mechanism of light detection that relies on a single protein called channelrhodopsin.

Hegemann và Nagel phát hiện ra rằng loài Chlamydomonas có một cơ chế phát hiện ánh sáng vô cùng khéo léo và tinh vi, dựa trên một loại protein duy nhất gọi là channelrhodopsin.

Channelrhodopsin is built into the outer membrane of the algal cell. Part of the protein faces the water outside the cell and part faces the inside. The protein also contains a small molecule called retinaldehyde, which is able to absorb light.

Channelrhodopsin được cấu tạo nằm trong màng ngoài của tế bào tảo. Một phần của protein hướng ra vùng nước bên ngoài tế bào và một phần hướng vào bên trong. Protein này cũng chứa một phân tử nhỏ gọi là retinaldehyde, có khả năng hấp thụ ánh sáng.

When light hits the retinaldehyde inside channelrhodopsin, it changes shape. This makes the channelrhodopsin protein change shape too. That change opens a tiny passage through the cell membrane. Positively charged particles, including sodium, can then flow from the water outside the alga into the cell. This movement of charged particles sends a signal inside the alga that helps it swim.

Khi ánh sáng chiếu vào retinaldehyde bên trong channelrhodopsin, nó sẽ thay đổi hình dạng. Điều này làm cho protein channelrhodopsin cũng thay đổi hình dạng theo. Sự thay đổi đó tạo ra một lối đi nhỏ xuyên qua màng tế bào. Các hạt mang điện tích dương, bao gồm natri, sau đó có thể chảy từ dòng nước bên ngoài tảo đi vào trong tế bào. Sự di chuyển của các hạt mang điện tích này truyền một tín hiệu vào bên trong tế bào tảo giúp nó bơi lội.

How fantastic to have solved such an interesting biological question, but why the Nobel prize in physiology or medicine? The answer lies in the way nerve cells work. Nerve cells use the movement of charged particles (called “ions”) across their membranes to control their activity. When positively charged particles flow into a nerve cell, they can make it more active.

Thật tuyệt vời khi đã giải được một câu hỏi sinh học thú vị như vậy, nhưng tại sao lại là giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học? Câu trả lời nằm ở cách thức hoạt động của các tế bào thần kinh. Tế bào thần kinh sử dụng sự di chuyển của các hạt mang điện tích (gọi là “ion”) qua màng tế bào để kiểm soát hoạt động của chúng. Khi các hạt mang điện tích dương chảy vào bên trong tế bào thần kinh, chúng có thể làm cho tế bào này hoạt động mạnh hơn.

The researchers realised that if they could put channelrhodopsin into nerve cells, they might be able to switch those cells on simply by shining a light on them. That is exactly what Hegemann, Nagel and the third Nobel-prize winner, Karl Deisseroth, a psychiatrist and bioengineer at Stanford University in California, went on to do.

Các nhà nghiên cứu nhận ra rằng nếu họ có thể đưa channelrhodopsin vào các tế bào thần kinh, họ có thể bật các tế bào đó lên một cách đơn giản bằng cách chiếu ánh sáng vào chúng. Đó chính xác là những gì Hegemann, Nagel và người đạt giải Nobel thứ ba, Karl Deisseroth—một bác sĩ tâm thần kiêm kỹ sư sinh học tại Đại học Stanford ở California—đã tiếp tục thực hiện.

Figure
Karl Deisseroth, Peter Hegemann and Georg Nagel, winners of the 2026 Nobel prize in physiology or medicine. Ill. Niklas Elmehed © Nobel Prize Outreach, CC BY
Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel, những người chiến thắng giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2026. Minh họa: Niklas Elmehed © Nobel Prize Outreach, CC BY

Switching on nerve cells with light

Bật sáng các tế bào thần kinh bằng ánh sáng

The ability to control nerve cells with light is called optogenetics. It has become a powerful research tool because scientists can use it to switch specific groups of nerve cells on and off and see what happens.

Khả năng điều khiển tế bào thần kinh bằng ánh sáng được gọi là quang di truyền học (optogenetics) . Phương pháp này đã trở thành một công cụ nghiên cứu mạnh mẽ bởi vì các nhà khoa học có thể sử dụng nó để bật và tắt các nhóm tế bào thần kinh cụ thể và quan sát điều gì xảy ra.

First, scientists deliver the gene for channelrhodopsin to the nerve cells they want to study. The gene is usually carried into the cells by a virus that has been altered so that it cannot cause disease. The cells then make the channelrhodopsin protein, which makes them respond to light.

Đầu tiên, các nhà khoa học đưa gen mã hóa channelrhodopsin vào các tế bào thần kinh mà họ muốn nghiên cứu. Gen này thường được vận chuyển vào trong tế bào nhờ một loại virus đã bị biến đổi để không thể gây bệnh. Các tế bào sau đó sẽ tạo ra protein channelrhodopsin, khiến chúng có khả năng phản ứng với ánh sáng.

In animals such as mice, scientists can shine light into the brain through a thin optical fibre. When the light reaches the cells, channelrhodopsin opens and the cells become active. Nearby nerve cells that do not contain the protein are unaffected.

Ở các loài động vật như chuột, các nhà khoa học có thể chiếu ánh sáng vào não thông qua một sợi quang mỏng. Khi ánh sáng chạm đến các tế bào, channelrhodopsin mở ra và các tế bào trở nên hoạt động. Các tế bào thần kinh ở gần đó nhưng không chứa protein sẽ không bị ảnh hưởng.

Light can be aimed at a very small part of the brain and switched on and off extremely quickly. This makes optogenetics a powerful way to investigate how the brain works. For example, if scientists want to know whether a particular group of nerve cells is involved in memory, sleep, sensation or movement, say, they can switch those cells on with light and see what happens.

Ánh sáng có thể được nhắm vào một vùng rất nhỏ của bộ não và được bật/tắt cực kỳ nhanh chóng. Điều này biến quang di truyền học thành một phương pháp mạnh mẽ để nghiên cứu cách bộ não hoạt động. Ví dụ, nếu các nhà khoa học muốn biết liệu một nhóm tế bào thần kinh cụ thể có tham gia vào quá trình ghi nhớ, giấc ngủ, cảm giác hay chuyển động hay không, họ có thể bật các tế bào đó bằng ánh sáng và quan sát chuyện gì xảy ra.

In one experiment in 2012, a team at the Massachusetts Institute of Technology gave mice a mild electric shock in a particular cage. They used optogenetics to tag the nerve cells in the brain’s memory centre that were active during that the fear–conditioning experiment. Days later, in a different cage, they switched those cells on with light. The mice froze in fear, as if they remembered the shock.

Trong một thí nghiệm vào năm 2012, một nhóm nghiên cứu tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) đã cho những con chuột chịu một cú sốc điện nhẹ trong một chiếc lồng cụ thể. Họ sử dụng quang di truyền học để đánh dấu các tế bào thần kinh nằm trong trung tâm trí nhớ của bộ não vốn hoạt động trong suốt quá trình thí nghiệm tạo phản ứng sợ hãi đó. Vài ngày sau, trong một chiếc lồng khác, họ bật các tế bào đó lên bằng ánh sáng. Những con chuột liền cứng đờ vì sợ hãi, y như thể chúng đang nhớ lại cú sốc điện vậy.

Mice that were not shocked did not freeze, which showed that the light was reactivating a specific memory. Deisseroth was one of the study’s authors.

Những con chuột không bị sốc điện thì không hề bị cứng đờ, điều này cho thấy ánh sáng đang tái kích hoạt một ký ức cụ thể. Deisseroth là một trong số các tác giả của nghiên cứu này.

Optogenetics has transformed scientists’ ability to investigate how the brain and nervous system work. It may also have a future as a treatment. Optogenetics is already in early–stage clinical trials for people with retinal degeneration. In these trials, researchers introduce light–sensitive proteins into nerve cells that remain in the retina after the cells that normally detect light – called rods and cones – have been lost. This can make surviving cells respond to light and restore some vision.

Quang di truyền học đã cách mạng hóa năng lực của các nhà khoa học trong việc nghiên cứu cách thức hoạt động của bộ não và hệ thần kinh. Phương pháp này cũng có thể có một tương lai như một liệu pháp điều trị. Quang di truyền học hiện đang ở giai đoạn thử nghiệm lâm sàng ban đầu dành cho những người bị thoái hóaõ võng mạc. Trong các thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu đưa các protein nhạy cảm với ánh sáng vào các tế bào thần kinh còn sót lại trong võng mạc sau khi các tế bào vốn có chức năng cảm nhận ánh sáng bình thường — gọi là tế bào gậy và tế bào nón — đã bị mất đi. Điều này có thể khiến các tế bào còn sống sót phản ứng với ánh sáng và khôi phục một phần thị lực.

Researchers are also investigating whether optogenetics could eventually be used to treat neurological conditions, including Parkinson’s and epilepsy.

Các nhà nghiên cứu cũng đang tìm hiểu xem liệu quang di truyền học cuối cùng có thể được sử dụng để điều trị các bệnh lý thần kinh hay không, bao gồm bệnh Parkinson và bệnh động kinh.

This year’s Nobel prize celebrates work that started with a question that may sound esoteric: how do Chlamydomonas swim toward light? This question has no obvious practical importance. It doesn’t address an urgent need in human health, nor is it a clear route to riches. The success of optogenetics is an illustration of the importance of continuing to ask questions simply to understand the world around us because it’s impossible to predict where knowledge will take us.

Giải Nobel năm nay tôn vinh công trình bắt đầu từ một câu hỏi có vẻ uyên thâm, khó hiểu: làm thế nào mà tảo Chlamydomonas có thể bơi về phía ánh sáng? Câu hỏi này thoạt nhìn không có tầm quan trọng thực tiễn rõ ràng nào. Nó không giải quyết một nhu cầu cấp bách nào trong sức khỏe con người, và cũng không phải là một con đường rõ ràng để làm giàu. Thành công của quang di truyền học minh họa cho tầm quan trọng của việc tiếp tục đặt câu hỏi chỉ để hiểu về thế giới xung quanh chúng ta, bởi vì thật bất khả thi khi dự đoán tri thức sẽ dẫn dắt chúng ta đi đến đâu.

Robert Lucas receives funding from the European Research Council, the Wellcome Trust, the UKRI (via the Medical Research Council and the Biotechnology and Biological Sciences Research Council) and Fight for Sight. He is a named inventor on patents awarded for the use of rod opsin in vision restoration.

Robert Lucas nhận được tài trợ từ Hội đồng Nghiên cứu Châu Âu, Quỹ Wellcome, UKRI (thông qua Hội đồng Nghiên cứu Y tế và Hội đồng Nghiên cứu Công nghệ Sinh học và Khoa học Sinh học) và Fight for Sight. Ông là một nhà phát minh có tên trong các bằng sáng chế đã được trao cho việc sử dụng opsin tế bào gậy trong việc khôi phục thị lực.