Tại sao chúng ta tin tưởng chatbot và làm thế nào để sử dụng chúng khôn ngoan hơn? Một chuyên gia tâm lý giải thích

Why do we trust chatbots and how can we use them more wisely? A psychologist explains

Tại sao chúng ta tin tưởng chatbot và làm thế nào để sử dụng chúng khôn ngoan hơn? Một chuyên gia tâm lý giải thích
Ali Jasemi, Lecturer, Psychology, Brock University
Show
Hide
EN – VI
VI – EN
3000-5000 ▼
0-3000
3000-5000
5000-7000
7000-10000

Sometime this week, you probably did it: A question came up, and instead of searching for the answer online or reaching for a book, you asked a chatbot for it.

Vào một thời điểm nào đó trong tuần này, có lẽ bạn đã làm việc này: Một câu hỏi xuất hiện, và thay vì tìm kiếm câu trả lời trên mạng hoặc với tới một cuốn sách, bạn lại hỏi một chatbot.

If this sounds familiar, you’re not alone. By February this year, ChatGPT alone had 900 million weekly users, and a large study found that people mostly use it for searches under the broad topics of “seeking information,” “practical guidance” and “writing.”

Nếu điều này nghe có vẻ quen thuộc, bạn không hề cô độc. Tính đến tháng 2 năm nay, riêng ChatGPT đã có 900 triệu người dùng hàng tuần, và một nghiên cứu quy mô lớn cho thấy mọi người chủ yếu sử dụng nó cho các tìm kiếm thuộc các chủ đề rộng như “tìm kiếm thông tin”, “hướng dẫn thực tế” và “viết lách”.

As a researcher with a PhD in developmental psychology, studying how people learn and stay informed in digital environments, I believe there is a lot we don’t yet understand about what this means for our societies.

Là một nhà nghiên cứu có bằng tiến sĩ về tâm lý học phát triển, chuyên nghiên cứu cách con người học tập và cập nhật thông tin trong môi trường kỹ thuật số, tôi tin rằng vẫn có rất nhiều điều chúng ta chưa hiểu rõ về ý nghĩa của xu hướng này đối với xã hội của chúng ta.

This is a shift in how we meet information, how we trust it and how we learn.

Đây là sự thay đổi trong cách chúng ta tiếp cận thông tin, cách chúng ta đặt niềm tin vào nó và cách chúng ta học hỏi.

One fluent answer

Một câu trả lời trôi chảy duy nhất

In the past, finding information involved consulting various sources like books, newspapers, encyclopedias and people. These sources often disagreed, and assembling an answer required effort. Our judgment was formed in the gaps between them.

Trước đây, việc tìm kiếm thông tin liên quan đến việc tham khảo nhiều nguồn khác nhau như sách, báo, bách khoa toàn thư và con người. Các nguồn này thường không đồng thuận với nhau, và việc tổng hợp ra một câu trả lời đòi hỏi rất nhiều nỗ lực. Nhận định của chúng ta được hình thành từ khoảng trống giữa các quan điểm đó.

Then, search engines emerged. For about two decades, they provided ranked arguments for questions. While they offered shortcuts, they still showed that answers had rivals. Even if you chose the first option, you could still explore the alternatives.

Sau đó, các công cụ tìm kiếm xuất hiện. Trong khoảng hai thập kỷ, chúng cung cấp các danh sách kết quả được xếp hạng cho các câu hỏi. Dù chúng mang lại sự tiện lợi, chúng vẫn cho thấy các câu trả lời luôn có những lựa chọn thay thế. Ngay cả khi bạn chọn lựa chọn đầu tiên, bạn vẫn có thể khám phá các phương án khác.

AI chatbots changed this dynamic. Now the chatbot gives you one paragraph, sounding fluent and settled.

Các chatbot AI đã thay đổi động lực này. Giờ đây, chatbot cung cấp cho bạn một đoạn văn duy nhất, nghe rất trôi chảy và dường như đã ngã ngũ.

Do you click through?

Bạn có bấm vào để xem thêm không?

The Pew Research Center tracked real browsing behaviour and found that when Google shows an AI summary above the results, people clicked on the actual source roughly half as often — eight per cent of visits instead of 15 per cent.

Trung tâm Nghiên cứu Pew đã theo dõi hành vi duyệt web thực tế và phát hiện ra rằng khi Google hiển thị bản tóm tắt do AI tạo ra phía trên các kết quả tìm kiếm, mọi người ít bấm vào nguồn gốc thực tế hơn khoảng một nửa — chỉ chiếm 8% số lượt truy cập thay vì 15%.

Even more strikingly, people clicked on the links inside the AI summary only one per cent of the time. Often, if the question is answered, the sources go unchecked.

Đáng chú ý hơn nữa, mọi người chỉ bấm vào các liên kết bên trong bản tóm tắt của AI với tỷ lệ một phần trăm. Thường thì, nếu câu hỏi đã được trả lời, các nguồn gốc sẽ bị bỏ qua mà không được kiểm tra.

And yet research shows that if we read conflicting information, it enhances our recall of the sources, compared with consuming information that simply agrees.

Thế nhưng, nghiên cứu cho thấy rằng nếu chúng ta đọc những thông tin mâu thuẫn nhau, khả năng ghi nhớ các nguồn thông tin của chúng ta sẽ được nâng cao, so với việc chỉ tiếp nhận những thông tin hoàn toàn đồng thuận.

The Reuters Institute’s Digital News Report for 2026 finds 10 per cent of people worldwide now use an AI chatbot for news every week, where this rate increases to 16 per cent for individuals under 35. And only 42 per cent of those users report they always, or often, click through the links to check the actual sources.

Báo cáo Tin tức Kỹ thuật số của Viện Reuters năm 2026 cho thấy 10% dân số toàn cầu hiện sử dụng chatbot AI để đọc tin tức mỗi tuần, và tỷ lệ này tăng lên 16% đối với những người dưới 35 tuổi. Và chỉ có 42% những người dùng đó cho biết họ luôn luôn hoặc thường xuyên bấm vào các liên kết để kiểm tra nguồn gốc thực tế.

Figure
One research study showed that almost half of AI assistants’ news answers contained at least one significant problem. (Pexels/Theo Decker)
Một nghiên cứu cho thấy gần một nửa số câu trả lời tin tức của các trợ lý AI chứa ít nhất một vấn đề nghiêm trọng. (Pexels/Theo Decker)

Easy answers feel true

Câu trả lời dễ dãi có vẻ như là sự thật

So why do we trust AI chatbots without fact–checking? Decades of research on processing fluency show that the easier something is to take in, the truer it feels. Pre-existing biases, repeated exposure and ease of processing can all play a role.

Vậy tại sao chúng ta lại tin tưởng các chatbot AI mà không kiểm tra sự thật? Hàng thập kỷ nghiên cứu về độ trôi chảy trong xử lý thông tin cho thấy rằng thông tin càng dễ tiếp thu bao nhiêu, thì nó càng có vẻ đúng bấy nhiêu. Các thành kiến sẵn có, việc tiếp xúc lặp đi lặp lại và sự dễ dàng trong xử lý đều đóng vai trò nhất định.

Even statements printed in colours that are simply easier to read are rated as more accurate. A chatbot’s answer is instant, clean, confident and effortless, pressing on our psychological tendencies to accept its claim as truth.

Ngay cả những câu tuyên bố được in bằng màu sắc dễ đọc hơn cũng được đánh giá là chính xác hơn. Câu trả lời của chatbot xuất hiện ngay lập tức, rõ ràng, đầy tự tin và không tốn chút công sức nào, tác động trực tiếp lên xu hướng tâm lý muốn chấp nhận tuyên bố đó như một chân lý của chúng ta.

Additionally, the convenience of getting a single answer or solution, especially from a source that is perceived as fluent and authoritative, may be another important reason we trust and use AI chatbots. Disagreement between sources is uncomfortable.

Thêm vào đó, sự tiện lợi khi nhận được một câu trả lời hoặc giải pháp duy nhất, đặc biệt là từ một nguồn được cho là trôi chảy và có thẩm quyền, có thể là một lý do quan trọng khác khiến chúng ta tin tưởng và sử dụng chatbot AI. Sự bất đồng giữa các nguồn thông tin vốn là điều gây khó chịu.

In fact, in certain experiments, when people faced different types of answers, they were overly confident in the truthfulness of single answers and under–confident in that of plural answers, even when the plural answers were more accurate.

Trên thực tế, trong một số thí nghiệm nhất định, khi đối mặt với các dạng câu trả lời khác nhau, mọi người quá tự tin vào tính chân thực của các câu trả lời đơn lẻ và lại thiếu tự tin vào các câu trả lời đa nguồn, ngay cả khi các câu trả lời đa nguồn đó chính xác hơn.

When 10 sources become one paragraph, the disagreement does not disappear from the world, but it disappears from view. Our certainty rises, not because the answer got better, but because the argument got hidden.

Khi 10 nguồn tin cô đọng thành một đoạn văn duy nhất, sự bất đồng không biến mất khỏi thế giới, mà nó biến mất khỏi tầm mắt của chúng ta. Sự chắc chắn của chúng ta tăng lên, không phải vì câu trả lời trở nên tốt hơn, mà vì các tranh luận đã bị che giấu đi.

Machines seem objective

Máy móc có vẻ mang tính khách quan

A third mechanism could also explain this. Scientists call it the machine heuristic — our tendency to assume machines are objective with no agenda of their own.

Một cơ chế thứ ba cũng có thể giải thích hiện tượng này. Các nhà khoa học gọi đó là định kiến ​​máy móc — xu hướng của chúng ta là mặc định rằng máy móc mang tính khách quan và không vụ lợi.

In an era when trust in certain institutions, in particular news organizations, is low, partly over perceived agendas, an answer with no visible author slips past defences that a byline might trigger.

Trong kỷ nguyên mà niềm tin vào một số tổ chức, đặc biệt là các cơ quan báo chí, đang ở mức thấp, một phần do những nghi ngờ về động cơ ẩn sau đó, một câu trả lời không có tên tác giả rõ ràng sẽ dễ dàng vượt qua các hàng rào phòng thủ mà một bài báo có đứng tên tác giả thường kích hoạt.

Figure
An AI chatbot, powered by a data centre, might feel more trustworthy — on a subconscious level — than information generated by human organizations. (Pexels/Sergei Starostin)
Một chatbot AI, được vận hành bởi một trung tâm dữ liệu, có thể mang lại cảm giác đáng tin cậy hơn — ở cấp độ tiềm thức — so do thông tin được tạo ra bởi các tổ chức của con người. (Pexels/Sergei Starostin)

None of this would matter much if the answers were reliable. But they are not. One of the largest assessments of its kind, co-ordinated by the European Broadcasting Union and led by the BBC across 18 countries and 14 languages, found that almost half of AI assistants’ news answers contained at least one significant problem.

Sẽ không có gì đáng nói nếu các câu trả lời đó đáng tin cậy. Nhưng thực tế không phải vậy. Một trong những cuộc đánh giá lớn nhất thuộc loại này, được điều phối bởi Liên hiệp Phát thanh Truyền hình Châu Âu và do BBC dẫn đầu tại 18 quốc gia bằng 14 ngôn ngữ, cho thấy gần một nửa số câu trả lời tin tức của các trợ lý AI chứa ít nhất một vấn đề nghiêm trọng.

Sourcing was the most common error, while significant portions contained misleading, missing, outdated details along with information the system simply invented.

Nguồn tin không rõ ràng là lỗi phổ biến nhất, trong khi một phần đáng kể các câu trả lời chứa các chi tiết gây hiểu lầm, thiếu sót, lỗi thời cùng với những thông tin do hệ thống tự bịa ra.

Pair this with the small share of people who check sources, and you end up with a misinformed audience, who may feel they are highly informed without realizing their information is wrong.

Hãy đặt điều này bên cạnh tỷ lệ nhỏ những người chịu kiểm tra nguồn tin, và bạn sẽ có một lượng công khán giả bị dắt mũi bởi thông tin sai lệch — những người có thể cảm thấy mình nắm rất nhiều thông tin mà không hề nhận ra rằng thông tin họ nhận được là sai.

In a democracy, the cost is not just personal. A misinformed audience, is also a misinformed electorate. Therefore, having access to accurate information is a necessity to make sure we are making correct decisions about our leaders, and our society as a whole.

Trong một nền dân chủ, cái giá phải trả không chỉ là vấn đề cá nhân. Một công chúng bị cung cấp thông tin sai lệch cũng đồng nghĩa với một cử tri đoàn bị định hướng sai lệch. Do đó, việc tiếp cận thông tin chính xác là điều kiện tiên quyết để đảm bảo chúng ta đưa ra những quyết định đúng đắn về các nhà lãnh đạo và về toàn xã hội.

Add one deliberate habit

Thêm một thói quen có chủ đích

So what’s the solution? AI tools can be extraordinary, and telling people to stop using one of the most convenient information technologies ever created will work about as well as forcing them to give up their cars and ride horses instead. The realistic goal is to add one deliberate habit to an automatic one.

Vậy giải pháp là gì? Các công cụ AI có thể rất phi thường, và việc bảo mọi người ngừng sử dụng một trong những công nghệ thông tin tiện lợi nhất từng được tạo ra cũng vô ích giống như việc bắt họ từ bỏ ô tô để quay lại đi ngựa. Mục tiêu thực tế là bổ sung thêm một thói quen có chủ đích vào một thói quen tự động.

As the first step, we can become aware of our psychological tendencies to accept certain claims at face value. This can then help us become more aware of the pitfalls, so we can avoid them.

Bước đầu tiên, chúng ta có thể nâng cao nhận thức về xu hướng tâm lý dễ dàng chấp nhận những tuyên bố bề ngoài. Từ đó, điều này có thể giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về những cạm bẫy để có thể tránh chúng.

Second, we need to treat a chatbot answer as a lead, not the end point. When a chatbot responds, this is where your understanding should start, not where it ends. Ask for sources and make sure to check them. Examine the subject from different angles and from opposing sources.

Thứ hai, chúng ta cần coi câu trả lời của chatbot là một gợi ý để bắt đầu, chứ không phải điểm dừng cuối cùng. Khi chatbot phản hồi, đó là lúc sự thấu hiểu của bạn nên bắt đầu, chứ không phải lúc kết thúc. Hãy yêu cầu cung cấp nguồn và nhớ kiểm tra chúng. Hãy xem xét vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau và từ các nguồn có quan điểm đối lập.

Most of the time, the truth is in what we assemble from different angles, not in the single line a chatbot hands to us.

Phần lớn thời gian, sự thật nằm ở những gì chúng ta tự tổng hợp từ nhiều góc độ khác nhau, chứ không phải ở một dòng đơn lẻ mà chatbot đưa sẵn cho chúng ta.

Ali Jasemi does not work for, consult, own shares in or receive funding from any company or organisation that would benefit from this article, and has disclosed no relevant affiliations beyond their academic appointment.

Ali Jasemi không làm việc cho, tư vấn, nắm giữ cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hay tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài viết này, và không công bố bất kỳ mối liên hệ nào ngoài học hàm học vị của mình.