Khi bóng đêm gõ cửa: Bộ não đánh lừa chúng ta nghe thấy những âm thanh không có thực như thế nào
When things go bump in the night: how our brains trick us into hearing things that aren’t there

Đã ba giờ sáng. Bạn giật mình tỉnh giấc bởi một tiếng động thình thịch trong bóng tối hoặc tiếng ván sàn kẽo kẹt ở tầng dưới. Hoặc có lẽ bạn thức giấc vì có cảm giác rõ mồn một rằng mình không chỉ có một mình.
Ban ngày, những hiện tượng này có thể được gạt bỏ là do lò sưởi, hàng xóm hoặc tiếng nhà cũ co giãn. Nhưng vào giữa đêm, chúng có phần mang lại cảm giác đáng sợ hơn một chút.
Tâm trí bạn có thể lập tức quay cuồng, nghĩ đến viễn cảnh tồi tệ nhất – tự hỏi liệu nhà mình có bị đột nhập, hay bạn đang bị một thế lực siêu nhiên nào đó đeo bám. Trên thực tế, lời giải thích đơn giản hơn nhiều. Những tiếng động lạ vẫn thực sự xuất hiện trong đêm. Nhưng đôi khi, thủ phạm lại ở gần chúng ta hơn chúng ta tưởng tượng.
The edge of sleep
Ranh giới của giấc ngủ
Chìm vào giấc ngủ không phải là quá trình thần kinh tương đương với việc gạt công tắc tắt đèn. Não bộ chuyển dịch từ trạng thái tỉnh táo sang giấc ngủ một cách từ từ, đi kèm với những thay đổi trong quá trình xử lý giác quan, hoạt động cơ bắp và nhận thức về thế giới xung quanh.
Nhưng những thay đổi này không phải lúc nào cũng diễn ra hoàn toàn đồng bộ. Do đó, trong những khoảng thời gian ngắn ngủi, các đặc điểm của giấc ngủ và trạng thái tỉnh táo có thể chồng chéo lên nhau. Kết quả mang lại có thể đáng sợ một cách bất ngờ.
Nếu bạn từng rơi vào trạng thái thiu thiu ngủ để rồi cảm thấy mình bị hụt chân, bước hụt một bậc thang hoặc rơi tõm xuống giường, thì có lẽ bạn đã trải qua hiện tượng giật cơ khi ngủ (hypnic jerk) . Còn được gọi là cú giật lúc bắt đầu ngủ, đây là hiện tượng co cơ đột ngột và không tự chủ ở một hoặc nhiều cơ khi chúng ta bước vào giai đoạn đầu của giấc ngủ. Đây là một ví dụ cho thấy quá trình chuyển đổi giữa trạng thái thức và ngủ không phải lúc nào cũng diễn ra suôn sẻ.
Hypnagogic
Những trải nghiệm cận giấc ngủ (hypnagogic) cũng có thể bao gồm âm thanh, hình ảnh hoặc cảm giác vô cùng sống động. Vì vậy, khi bạn đang ở ranh giới của giấc ngủ, bạn có thể nghĩ rằng mình nghe thấy tiếng bước chân hoặc tiếng thì thầm – hay thậm chí bạn có thể nghĩ rằng mình nhìn thấy một bóng người trong phòng.
Hội chứng “nổ tung đầu” – có lẽ là cái tên đáng sợ nhất cho một tình trạng rối loạn giấc ngủ vô hại – là một ví dụ khác cho thấy ranh giới giữa giấc ngủ và sự tỉnh táo có thể trở nên mơ hồ như thế nào. Khi một người đang chìm vào giấc ngủ, hoặc đôi khi đang tỉnh giấc, họ đột nhiên cảm nhận thấy một tiếng động cực lớn: một vụ nổ, tiếng súng nổ hoặc tiếng sập cửa – thế nhưng thế giới bên ngoài hoàn toàn không có âm thanh nào phát ra.
Nguyên nhân chính xác của nó vẫn chưa được xác định rõ. Nhưng hiện tượng này chứng minh một điều quan trọng: việc nghe thấy một âm thanh và việc âm thanh thực sự xảy ra không hẳn là một điều giống nhau.
Trải nghiệm có ý thức về thính giác được kiến tạo bởi não bộ. Do đó, hoạt động thần kinh được tạo ra mà không cần âm thanh bên ngoài vẫn có thể tạo ra trải nghiệm thính giác có vẻ hoàn toàn có thật. Não thậm chí không cần phải ngủ để điều này xảy ra. Nếu bạn từng nghĩ rằng ai đó đang gọi tên mình – để rồi quay lại và chẳng thấy ai cả – thì bạn đã bị bộ não của mình đánh lừa.
Một lời giải thích khả dĩ khác cho những âm thanh mà chúng ta nghĩ rằng mình nghe thấy vào ban đêm liên quan đến quá trình kiểm soát nguồn gốc (source monitoring) . Đây là khả năng của bộ náo trong việc phân biệt các sự kiện được tạo ra từ bên trong với những sự kiện đến từ thế giới bên ngoài.
Suy nghĩ, ký ức và lời nói tưởng tượng đều được tạo ra từ bên trong, nhưng thông thường vẫn giữ được bản chất thuộc về chúng ta. Tuy nhiên, đôi khi sự quy chiếu đó bị chệch hướng – khiến một thứ được tạo ra bên trong não bộ có cảm giác như thể nó xuất phát từ một nơi nào đó khác. Xung quanh thời điểm ngủ, ranh giới đó trở nên vô cùng thú vị.
Awake but dreaming
Thức nhưng lại đang mơ
Một trải nghiệm phổ biến khác – nhưng đáng sợ – có thể xảy ra vào ban đêm là thức dậy với cảm giác đột ngột rằng có ai đó đang ở trong phòng. Trải nghiệm này thường là kết quả của chứng tê liệt khi ngủ (bóng đè) .
Trong giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (REM) , thời điểm mà hầu hết các giấc mơ sống động của chúng ta diễn ra, não bộ tạm thời ức chế hoạt động ở hầu hết các cơ bắp. Cơ chế bảo vệ này, được gọi là hiện tượng mất trương lực cơ REM (REM atonia) , giúp chúng ta không thực hiện các hành động trong mơ bằng thể xác.
Nhưng trong tình trạng tê liệt khi ngủ, nhận thức lúc thức của chúng ta quay trở lại trong khi tình trạng liệt cơ thể này vẫn tiếp diễn. Bạn biết mình đang ở đâu, nhưng không thể cử động được. Tuy nhiên, các yếu tố của nhận thức giấc mơ vẫn có thể hoạt động. Đây là lý do tại sao bạn có thể từng trải qua cảm giác rằng ai đó – hoặc thứ gì đó – đang ở trong phòng cùng bạn, bất chấp những bằng chứng rõ ràng từ giác quan cho thấy điều ngược lại.
Một manh mối về lý do tại sao điều này xảy ra đến từ các thí nghiệm kiểm tra cách bộ náo phân biệt chính nó với những người khác.
Trong một nghiên cứu, những người tham gia điều khiển một thiết bị robot đặt trước mặt họ, trong khi một con robot thứ hai, được đặt phía sau họ, tái lại các chuyển động này bằng cách chạm vào lưng những người tham gia. Nhưng khi các nhà nghiên cứu tạo ra một khoảng trễ nhỏ giữa chuyển động và cái chạm, một số người tham gia bắt đầu cảm thấy như thể có ai đó khác đang chạm vào họ. Một số người thậm chí còn cảm nhận có một người khác đang đứng phía sau họ.
Mặc dù thí nghiệm này không giải thích được mọi cảm giác hiện diện có thể xảy ra trong cơn tê liệt khi ngủ, nhưng nó lại hé lộ một điều đáng chú ý: sự phân biệt giữa bản thân chúng ta và người khác là điều mà bộ não buộc phải kiến tạo nên.
Thông thường, chuyển động, xúc giác và cảm giác về vị trí cơ thể của chúng ta đều thống nhất về những gì thuộc về cơ thể chúng ta. Nhưng nếu mối quan hệ đó bị gián đoạn, một cảm giác được tạo ra từ bên trong có thể bắt đầu mang lại cảm giác như thể nó bắt nguồn từ một nơi nào khác.
Bây giờ hãy hình dung điều này xảy ra trong một căn phòng tối, khi bạn đang nửa tỉnh nửa mê, vẫn ở ranh giới của giấc mơ và không thể cử động. Cảm giác có ai đó ở đó bỗng trở nên đỡ bí ẩn hơn một chút.
Nhận thức không phải là sự ghi nhận thụ động về thế giới. Nó kết hợp thông tin giác quan đầu vào với sự kỳ vọng và kinh nghiệm trước đó để đưa ra lời giải thích hợp lý nhất. Nhưng tại ranh giới giữa giấc ngủ và trạng thái tỉnh táo, quá trình này có thể trở nên kém tin cậy hơn. Chúng ta có thể nghe thấy những âm thanh chưa từng được tạo ra, trải nghiệm những mảnh vỡ của giấc mơ xâm chiếm phòng ngủ của mình hoặc diễn giải những cảm giác phát sinh từ chính cơ thể chúng ta như sự hiện diện của một ai đó khác.
Michelle
Michelle Spear không làm việc cho, tư vấn, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hay tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài viết này, đồng thời không tiết lộ bất kỳ mối liên quan nào ngoài học hàm học vị của mình.
có thể bạn cũng quan tâm
-

Không có văn bằng nào miễn nhiễm với AI. Nhưng việc trì hoãn chuyên môn hóa có thể mang lại lợi thế cho sinh viên
No degree is AI-proof. But delaying specialisation may offer students an edge
-

Chatbots như những đài tiên tri: AI đang thổi luồng sinh khí mới vào thực hành cổ xưa tìm kiếm câu trả lời từ những nguồn khó thấu hiểu như thế nào
Chatbots as oracles: How AI is giving new life to the ancient practice of seeking answers from inscrutable sources