Tại sao chúng ta lại thấy một số thứ đẹp đẽ? Cuốn sách mới của một nhà tâm lý học đưa ra một câu trả lời táo bạo

Why do we find certain things beautiful? A psychologist’s new book offers a bold answer

Tại sao chúng ta lại thấy một số thứ đẹp đẽ? Cuốn sách mới của một nhà tâm lý học đưa ra một câu trả lời táo bạo
Nick Haslam, Professor of Psychology, The University of Melbourne
Show
Hide
EN – VI
VI – EN
3000-5000 ▼
0-3000
3000-5000
5000-7000
7000-10000

In 1994, Russian-American artists Vitaly Komar and Alex Melamid set out to create America’s most beautiful painting. The result was striking: a verdant lakeside scene complete with trees, deer, picturesque hills, dawdling youngsters and, incongruously, George Washington, the first president of the United States.

Vào năm 1994, hai nghệ sĩ người Nga- Mỹ Vitaly Komar và Alex Melamid bắt tay vào việc tạo ra bức tranh đẹp nhất nước Mỹ. Kết quả thật nổi bật: một khung cảnh hồ nước xanh tươi hoàn chỉnh với cây cối, hươu, những ngọn đồi nên thơ, những thanh thiếu niên thong thả và, một cách đầy phi lý, George Washington, vị tổng thống đầu tiên của Hoa Kỳ.

This odd inclusion points to the artwork’s unusual origins. Komar and Melamid had contracted a market research company to survey the American public about its views on beauty in art. The painting’s cool blues, natural setting and eminent historical figure all reflected majority preferences of the US population.

Sự xuất hiện kỳ lạ này cho thấy nguồn gốc bất thường của tác phẩm nghệ thuật. Komar and Melamid đã thuê một công ty nghiên cứu thị trường để khảo sát công chúng Mỹ về quan điểm của họ đối với cái đẹp trong nghệ thuật. Những sắc xanh dương dịu mát, bối cảnh thiên nhiên và nhân vật lịch sử lỗi lạc của bức tranh đều phản ánh sở thích của đa số dân số Hoa Kỳ.

This painting, “America’s Most Wanted”, was one product of The People’s Choice art project. The artists repeated the exercise in several countries, finding some variations – in Kenya, a hippopotamus and Jesus replaced deer and president – but almost all images depicting natural landscapes featured water, plants and hilly terrain.

Bức tranh này, “Bức tranh được khao khát nhất nước Mỹ”, là một sản phẩm của dự án nghệ thuật Sự lựa chọn của nhân dân. Các nghệ sĩ đã lặp lại bài tập này ở nhiều quốc gia, và tìm thấy một số điểm khác biệt – ở Kenya, một con hà mã và Chúa Jesus đã thay thế con hươu và tổng thống – nhưng hầu như tất cả các hình ảnh mô tả phong cảnh thiên nhiên đều có nước, thực vật và địa hình đồi núi.

Review: Why Is the World So Beautiful? Our Minds in Search of Nature’s Rhymes – Nicholas Humphrey (MIT Press)

Đánh giá: Why Is the World So Beautiful? Our Minds in Search of Nature’s Rhymes – Nicholas Humphrey (Nhà xuất bản MIT Press)

The project also explored ugliness. A painting titled “America’s Most Unwanted” is a mess of triangles that looks like an explosion in a corn–chip factory or, as one critic observed, “the ragged old linoleum under the kitchen stove, only oranger”.

Dự án này cũng khám phá sự xấu xí. Một bức tranh mang tựa đề “Bức tranh bị ghét bỏ nhất nước Mỹ” là một mớ hỗn độn các hình tam giác trông giống như một vụ nổ trong nhà máy sản xuất bánh ngô hoặc, như một nhà phê bình nhận xét, “tấm vải sơn cũ rách dưới bếp lò, chỉ là có màu cam hơn”.

The People’s Choice is a parody of popular taste, but it also suggests there is something universal about what people find beautiful. Perhaps beauty is in the eye of the beholder, but human nature has shaped that organ.

Sự lựa chọn của nhân dân là một sự châm biếm thị hiếu phổ biến, nhưng nó cũng gợi ý rằng có điều gì đó mang tính phổ quát về những gì con người thấy là đẹp. Có lẽ cái đẹp nằm trong mắt của kẻ si tình, nhưng chính bản chất con người đã nhào nặn nên cơ quan đó.

That, at least, is the starting point of the field of evolutionary aesthetics. According to its “biophilia hypothesis”, which proposes that humans possess an innate desire to seek connections with nature, we find vistas that afford good prospects for human habitation beautiful. Water, greenery, animals and other people signify places where we could live comfortably off the fat of the land.

Đó ít nhất là điểm khởi đầu của lĩnh vực thẩm mỹ học tiến hóa. Theo “giả thuyết ưa sinh vật” của nó, vốn đề xuất rằng con người sở hữu mong muốn bẩm sinh là tìm kiếm sự kết nối với thiên nhiên, chúng ta thấy những khung cảnh mang lại viễn cảnh tốt cho con người sinh sống là đẹp. Nước, cây xanh, động vật và những người khác biểu thị những nơi chúng ta có thể sống thoải mái nhờ vào sự trù phú của đất đai.

The psychology of beauty

Tâm lý học của cái đẹp

Nicholas Humphrey, author of Why Is the World So Beautiful, shares this evolutionary worldview, but to him our adapted psychology of beauty goes much deeper than landscape preferences.

Nicholas Humphrey, tác giả của cuốn Why Is the World So Beautiful, chia sẻ thế giới quan tiến hóa này, nhưng đối với ông, tâm lý học thích ứng của chúng ta về cái đẹp còn đi sâu hơn nhiều so với sở thích về phong cảnh.

A self–described theoretical psychologist, Humphrey is a lucid writer with a wonderful nose for intriguing topics and original angles. He has written extensively on consciousness, religious faith and the origins of social intelligence.

Tự nhận mình là một nhà tâm lý học lý thuyết, Humphrey là một cây bút minh bạch với trực giác tuyệt vời về các chủ đề hấp dẫn và góc nhìn độc đáo. Ông đã viết rất nhiều về ý thức, niềm tin tôn giáo và nguồn gốc của trí tuệ xã hội.

His new book brings a gentle, donnish erudition to the study of aesthetics. An extended speculative argument on why we perceive beauty and how our world is furnished with it, the book is richly illustrated with examples from visual art, poetry and the natural world. It’s a splendid collision of philosophy with biological and cognitive science.

Cuốn sách mới của ông mang lại một sự uyên bác nhẹ nhàng, mang phong cách học viện vào việc nghiên cứu mỹ học. Là một cuộc tranh luận mang tính suy đoán mở rộng về lý do tại sao chúng ta nhận thức cái đẹp và thế giới của chúng ta được trang hoàng bằng nó như thế nào, cuốn sách được minh họa phong phú bằng các ví dụ từ nghệ thuật thị giác, thơ ca và thế giới tự nhiên. Đó là một sự giao thoa tuyệt vời giữa triết học với khoa học sinh học và nhận thức.

The central concept in Humphrey’s account of aesthetics was inspired by a quote from the English poet Gerard Manley Hopkins: “All beauty may by a metaphor be called rhyme”. Humphrey proposes that rhyme’s role in aesthetics is not merely figurative. Just as words can align in a pleasing way, so can images, objects and ideas.

Khái niệm cốt lõi trong cách giải thích về mỹ học của Humphrey được truyền cảm hứng từ một câu nói của nhà thơ người Anh Gerard Manley Hopkins: “Tất cả cái đẹp bằng phép ẩn dụ đều có thể được gọi là vần điệu”. Humphrey đề xuất rằng vai trò của vần điệu trong mỹ học không chỉ mang tính hình tượng. Giống như các từ ngữ có thể kết hợp với nhau một cách đẹp đẽ, hình ảnh, đồ vật và ý tưởng cũng vậy.

Humphrey uses the word allusively at times, but the gist of his idea is that two things rhyme when they are essentially of the same kind but differ in some contingent way. Cat rhymes with mat because the terminal– at binds them together despite their differing initial consonants. Similarly, a cat and a dog “rhyme” in that both are mammals despite their obvious differences.

Humphrey đôi khi sử dụng từ này theo lối ẩn ý, nhưng ý chính trong quan điểm của ông là hai sự vật có vần điệu với nhau khi chúng bản chất là cùng một loại nhưng khác nhau ở một điểm ngẫu nhiên nào đó. Từ “cat” (mèo) có vần với từ “mat” (thảm) bởi vì vần-at ở cuối gắn kết chúng lại với nhau mặc dù các phụ âm đầu của chúng khác nhau. Tương tự, một con mèo và một con chó “có vần” với nhau ở chỗ cả hai đều là loài có vú bất chấp sự khác biệt rõ ràng của chúng.

Just as rhyming words can give us a sense of rightness and harmony, seeing essential similarities between things gives us a sort of pleasure. Humphrey argues appreciation of this sort is not merely cognitive but also aesthetic, with a moral tinge. What seems right and harmonious also seems good.

Giống như các từ có vần có thể mang lại cho chúng ta cảm giác đúng đắn và hài hòa, việc nhìn thấy những điểm tương đồng thiết yếu giữa các sự vật mang lại cho chúng ta một dạng niềm tin và sự thú vị. Humphrey lập luận rằng sự trân trọng kiểu này không chỉ mang tính nhận thức mà còn mang tính thẩm mỹ, với một sắc thái đạo đức. Những gì có vẻ đúng đắn và hài hòa cũng có vẻ tốt đẹp.

This kind of aesthetic enjoyment can be found in works of art, which have a human creator, but also in works of nature, which do not. There are plainly visible symmetries in leaves and flowers, but the entirety of nature also has a taxonomic structure whose beauty we can discern and appreciate.

Loại thưởng thức thẩm mỹ này có thể được tìm thấy trong các tác phẩm nghệ thuật, vốn có người sáng tạo là con người, nhưng cũng có trong các tác phẩm của tự nhiên, vốn không có sự tham gia của con người. Có những điểm đối xứng hiển hiện rõ ràng ở lá và hoa, nhưng toàn bộ thiên nhiên cũng có một cấu trúc phân loại mà vẻ đẹp của nó chúng ta có thể nhận thức và trân trọng.

Figure
There are visible symmetries in leaves. Ash Amplifies/unplash, CC BY-NC-SA
Có thể nhìn thấy sự đối xứng ở những chiếc lá. Ash Amplifies/unplash, CC BY-NC-SA

One of Humphrey’s more fascinating claims is that humanly created and naturally occurring beauty may not be so different, psychologically speaking. Not only are both grounded in rhyme, but people also intuit that beauty in nature has a maker, just as art has an artist. Whether or not we explicitly believe in world–making gods, we implicitly infer a creative presence behind beautiful things.

Một trong những tuyên bố hấp dẫn nhất của Humphrey là vẻ đẹp do con người tạo ra và vẻ đẹp tự nhiên có lẽ không khác nhau là mấy, nếu xét về mặt tâm lý học. Không chỉ cả hai đều có gốc rễ từ vần điệu, mà con người còn trực giác nhận thấy rằng cái đẹp trong tự nhiên có một người tạo ra, giống như nghệ thuật có một người nghệ sĩ. Dù chúng ta có tin tường tận vào các vị thần tạo ra thế giới hay không, chúng ta vẫn ngầm suy luận ra sự hiện diện sáng tạo đằng sau những điều tốt đẹp.

Humphrey suggests we are not only sensitive to the deep structures and symmetries of nature, but also driven to find them. “People take pleasure in imposing cognitive order on the world,” he writes.

Humphrey cho rằng chúng ta không chỉ nhạy cảm với các cấu trúc sâu sắc và tính đối xứng của thiên nhiên, mà còn có động lực để tìm kiếm chúng. Ông viết: “Con người tìm thấy niềm vui trong việc áp đặt trật tự nhận thức lên thế giới”.

This sense of pleasure in beauty rewards our intrinsic desire to develop better and more refined understandings of how the world is constructed. “The world is a poem, and we are constantly anticipating how the next line will end.”

Cảm giác tận hưởng niềm vui từ cái đẹp này đền đáp lại mong muốn nội tại của chúng ta trong việc phát triển sự hiểu biết tốt hơn và tinh tế hơn về cách thế giới được cấu trúc. “Thế giới là một bài thơ, và chúng ta đang liên tục dự đoán xem dòng tiếp theo sẽ kết thúc như thế nào.”

Early in the book, Humphrey poses this question: “How can we explain the remarkable convergence between what human beings find beautiful and what the world at large has on display?” His answer is that our evolved sense of beauty attunes us to that display so we can grasp it better.

Ngay từ đầu cuốn sách, Humphrey đặt ra câu hỏi này: “Làm thế nào chúng ta có thể giải thích sự hội tụ đáng kinh ngạc giữa những gì con người thấy là đẹp và những gì thế giới bao la đang trưng bày?” Câu trả lời của ông là cảm giác về cái đẹp đã tiến hóa của chúng ta giúp chúng ta hòa nhịp vào màn trình bày đó để có thể nắm bắt nó tốt hơn.

The laws of nature have designed the world we live in, it’s the nature of these laws to generate a world that’s full of rhyme, it’s because the world rhymes that we can make sense of it, and it’s because we can make sense of it that we can live.
Các quy luật của tự nhiên đã thiết kế nên thế giới chúng ta đang sống, bản chất của các quy luật này là tạo ra một thế giới tràn ngập vần điệu, chính vì thế giới có vần điệu nên chúng ta mới có thể hiểu được nó, và chính vì chúng ta có thể hiểu được nó nên chúng ta mới có thể sống.

Challenges

Những thử thách

Humphrey’s ideas about rhyme and beauty are provocative and both concepts pose challenges to his account.

Các ý tưởng của Humphrey về vần điệu và cái đẹp mang tính gợi mở và cả hai khái niệm này đều đặt ra những thách thức đối với cách giải thích của ông.

One problem the idea of rhyme faces is its own expansiveness. To Humphrey, the range of things that rhyme is vast. Visual symmetries and musical variations are straightforward extensions of the poetic prototype, but at times Humphrey treats rhyme as almost any form of pattern or resemblance.

Một vấn đề mà ý tưởng về vần điệu phải đối mặt chính là tính bao la của nó. Đối với Humphrey, phạm vi của những thứ có vần điệu là rất lớn. Sự đối xứng thị giác và các biến thể âm nhạc là phần mở rộng trực tiếp của nguyên mẫu thơ ca, nhưng đôi khi Humphrey đối xử với vần điệu như thể bất kỳ hình thức mẫu hình hoặc sự tương đồng nào.

Clouds can rhyme and so do the periodic table, Monet’s paintings, repeating number patterns and love. Cats of different breeds rhyme with one another, Humphrey writes. He adds that any individual cat rhymes with itself on another day and its front half rhymes with its back.

Những đám mây có thể có vần và bảng tuần hoàn cũng vậy, các bức tranh của Monet, các mẫu hình số lặp lại và tình yêu. Humphrey viết rằng những con mèo thuộc các giống khác nhau có vần điệu với nhau. Ông nói thêm rằng bất kỳ con mèo cá nhân nào cũng có vần với chính nó vào một ngày khác và nửa trước của nó có vần với nửa sau của nó.

Figure

The trouble with treating more or less any similarity or affinity as rhyme is that “rhyme” becomes semantically empty. Everything is similar to everything else to some degree. Specifying that the similarities must be essential and the differences contingent doesn’t offer a reliable way out of the problem, because what counts as essential or inessential is often arbitrary and dependent on context.

Rắc rối của việc coi sự tương đồng hoặc sự gắn kết ít nhiều như vần điệu là “vần điệu” trở nên trống rỗng về mặt ngữ nghĩa. Mọi thứ đều giống với mọi thứ khác ở một mức độ nào đó. Việc chỉ rõ rằng những điểm tương đồng phải mang tính thiết yếu và sự khác biệt mang tính ngẫu nhiên không mang lại một lối thoát đáng tin cậy cho vấn đề, bởi vì những gì được coi là thiết yếu hay không thiết yếu thường mang tính tùy tiện và phụ thuộc vào bối cảnh.

“The cat sat on the mat”, with its essential verbal tails and inessential heads, undoubtedly rhymes. But so does “The mutt moped on the mat” – or at least it alliterates – with the opposite pattern of essential heads and changing tails. Neither line is achingly beautiful, it must be said.

“Con mèo ngồi trên chiếu” (The cat sat on the mat) , với phần đuôi từ vựng thiết yếu và phần đầu không thiết yếu, chắc chắn có vần với nhau. Nhưng “Con chó tha thẩn buồn bã trên chiếc chiếu” (The mutt moped on the mat) cũng vậy – hoặc ít nhất là nó tạo âm điệu – với mô hình ngược lại của phần đầu thiết yếu và phần đuôi thay đổi. Phải nói rằng, không có dòng nào mang lại vẻ đẹp đến nao lòng cả.

Even if the concept of rhyme can be pinned down, how much does it truly underpin the perception of beauty? Does a conventional lakeside vista really rhyme any more than a splatter of corn chips? The triangular theme and variations of “America’s Most Unwanted” rhyme in more obvious ways than the less ordered elements of its more favoured sibling.

Ngay cả khi khái niệm vần điệu có thể được xác định rõ ràng, thì nó thực sự đóng vai trò nền tảng cho việc nhận thức cái đẹp đến mức nào? Liệu một khung cảnh hồ nước truyền thống có thực sự có vần điệu hơn một đống bánh ngô bị bắn tung tóe không? Chủ đề hình tam giác và các biến thể của “Bức tranh bị ghét bỏ nhất nước Mỹ” có vần điệu theo những cách rõ ràng hơn so với các yếu tố ít được sắp xếp hơn của “người anh em” được ưa chuộng hơn của nó.

Form (s) and content

Hình thức và nội dung

There seem to be at least two alternative factors in play here. We might accept that beauty ultimately lies in the formal properties of what we see or hear – that some configurations are more aesthetically satisfying than others – but recognise that those formal properties aren’t always reducible to rhyme.

Dường như có ít nhất hai yếu tố thay thế đang tác động ở đây. Chúng ta có thể chấp nhận rằng cái đẹp cuối cùng nằm ở các đặc tính hình thức của những gì chúng ta nhìn thấy hoặc nghe thấy – rằng một số cấu hình thỏa mãn về mặt thẩm mỹ hơn những cấu hình khác – nhưng nhận ra rằng các đặc tính hình thức đó không phải lúc nào cũng có thể quy giản thành vần điệu.

Bilateral symmetry is certainly one factor in the perceived beauty of faces and could be described as a kind of rhyme. However, it is not obvious that the most appealing configuration of eyes, nose and mouth could be understood as optimally rhyming. We might say a beautiful face looks harmonious, but that is just a way of expressing appreciation metaphorically, not an explanation of the mental process that generates that appreciation.

Sự đối xứng hai bên chắc chắn là một yếu tố tạo nên vẻ đẹp được cảm nhận của khuôn mặt và có thể được mô tả như một dạng vần điệu. Tuy nhiên, không rõ ràng là cấu hình hấp dẫn nhất của mắt, mũi và miệng có thể được hiểu là có vần điệu một cách tối ưu hay không. Chúng ta có thể nói một khuôn mặt đẹp trông thật hài hòa, nhưng đó chỉ là một cách thể hiện sự đánh giá cao một cách ẩn dụ, chứ không phải là lời giải thích về quá trình tâm thần tạo ra sự đánh giá cao đó.

Figure
Is a beautiful face harmonious? ziphaus/unsplash, CC BY-NC-SA
Khuôn mặt đẹp có hài hòa không? ziphaus/unsplash, CC BY-NC-SA

And perhaps form isn’t the whole story of beauty anyway. Some aspects of content may also drive aesthetic appreciation on their own, not only in their rhyming relations with something else. Blue may be more beautiful than burnt orange for many people, regardless of how it’s arranged in space. Big eyes may be more beautiful than small ones. A butterfly may be more beautiful than a slug – except perhaps to a goth – although they are equally symmetrical.

Và có lẽ hình thức không phải là toàn bộ câu chuyện về cái đẹp. Một số khía cạnh của nội dung cũng có thể tự thúc đẩy sự đánh giá cao về mặt thẩm mỹ, chứ không chỉ dựa vào mối quan hệ vần điệu của chúng với thứ gì khác. Màu xanh dương có thể đẹp hơn màu cam cháy đối với nhiều người, bất kể nó được sắp xếp như thế nào trong không gian. Đôi mắt to có thể đẹp hơn mắt nhỏ. Một con bướm có thể đẹp hơn một con sên – ngoại trừ có lẽ đối với một tín đồ phong cách gothic – mặc dù chúng đối xứng như nhau.

Rhyming may capture some aspects of beauty, but perhaps for some people more than others. And when we consider art, the idea that beauty is its central element seems almost quaint when many expect it to educate, protest, perplex, shock and surprise rather than ravish.

Vần điệu có thể nắm bắt một số khía cạnh của cái đẹp, nhưng có lẽ đối với một số người nhiều hơn những người khác. Và khi chúng ta xem xét nghệ thuật, ý tưởng cho rằng cái đẹp là yếu tố trung tâm của nó dường như có vẻ hơi cổ lỗ sĩ khi nhiều người kỳ vọng nó sẽ giáo dục, phản kháng, làm bối rối, gây sốc và ngạc nhiên hơn là làm say đắm.

Humphrey’s argument is about beauty, not art, but it’s important to remember our aesthetic sense pursues dissonance, chaos and the unexpected, not just rhyme.

Lập luận của Humphrey bàn về cái đẹp chứ không phải nghệ thuật, nhưng điều quan trọng cần nhớ là cảm giác thẩm mỹ của chúng ta luôn theo đuổi sự bất hòa, hỗn loạn và những điều bất ngờ, chứ không chỉ riêng gì vần điệu.

One beauty or many?

Một cái đẹp hay nhiều cái đẹp?

Rhyme may be too broad a concept to anchor a theory of beauty, but beauty itself is difficult to corral, even as a cognitive phenomenon. When we say that a face is beautiful are we referring to the same experience as when we say the same thing about a song, a story or a mathematical equation?

Vần điệu có thể là một khái niệm quá rộng để làm nền tảng cho một lý thuyết về cái đẹp, nhưng bản thân cái đẹp vốn đã rất khó nắm bắt, ngay cả khi được xem xét như một hiện tượng nhận thức. Khi chúng ta nói một khuôn mặt đẹp, liệu chúng ta có đang nhắc đến cùng một trải nghiệm khi dùng từ đó cho một bài hát, một câu chuyện hay một phương trình toán học không?

Humphrey recognises this challenge. Discussing research on “neuroaesthetics”, he reports how recent work has undermined early claims that the brain has a beauty centre. Different brain regions seem to activate when we perceive beautiful faces and beautiful music.

Humphrey nhận ra thách thức này. Khi thảo luận về các nghiên cứu về “thần kinh học thẩm mỹ” (neuroaesthetics) , ông báo cáo rằng các công trình gần đây đã làm suy yếu những tuyên bố ban đầu cho rằng bộ não có một trung tâm cái đẹp. Các vùng não khác nhau dường như hoạt động khi chúng ta cảm nhận những khuôn mặt đẹp và những bản nhạc hay.

This finding does not rule out the possibility that aesthetic experiences of different kinds have important similarities, but it does make that claim less credible. Humphrey wants “beauty” to encompass many things, and distinguishes personal, structural and environmental forms. But do these forms all manifest the same mental process, or is the word “beauty” forcing together dissimilar experiences?

Phát hiện này không loại trừ khả năng các trải nghiệm thẩm mỹ khác nhau có những điểm tương đồng quan trọng, nhưng nó khiến tuyên bố đó kém phần đáng tin cậy hơn. Humphrey muốn “cái đẹp” bao trùm nhiều thứ, đồng thời phân biệt các dạng thức cá nhân, cấu trúc và môi trường. Tuy nhiên, liệu tất cả các dạng thức này có biểu hiện cùng một quá trình tinh thần, hay từ “cái đẹp” đang gom nhặt những trải nghiệm vốn không tương đồng lại với nhau?

The “lexical fallacy” refers to our tendency to believe a word corresponds to a single coherent entity. It is not unknown in psychology. Beauty may be so hard to theorise about because in addition to being a target that moves, given changing tastes, it also takes quite disparate forms.

“Ngụy biện từ vựng” (lexical fallacy) đề cập đến xu hướng của chúng ta trong việc tin rằng một từ ngữ tương ứng với một thực thể duy nhất và mạch lạc. Điều này không có gì xa lạ trong tâm lý học. Cái đẹp có thể rất khó để xây dựng lý thuyết bởi vì ngoài việc là một mục tiêu luôn dịch chuyển theo thị hiếu thay đổi, nó còn mang những hình thái rất khác biệt.

Figuring out whether beauty is sufficiently coherent to explain in a unified way might be easier if we could agree on the nature of the supposed “aesthetic emotions” accompanying its perception. Humphrey gestures towards these emotions without being specific.

Việc tìm hiểu xem cái đẹp có đủ sự mạch lạc để có thể giải thích theo một cách thống nhất hay không có lẽ sẽ dễ dàng hơn nếu chúng ta có thể đồng thuận về bản chất của cái gọi là “cảm xúc thẩm mỹ” đi kèm với quá trình nhận thức nó. Humphrey có ám chỉ đến những cảm xúc này nhưng không nêu cụ thể.

Sometimes they are profound and intense, like “Stendhal syndrome”, a psychosomatic condition in which people encountering great works of art have an intense, physical response (especially if they are young, single and jet–lagged, according to research) . In some contexts, the emotions involved are permeated with desire and attraction. And in others, the aesthetic experience seems to be an affect–less appreciation of good form, like an elegant theory or a well–tucked sheet.

Đôi khi chúng rất sâu sắc và mãnh liệt, chẳng hạn như “hội chứng Stendhal” – một tình trạng tâm thể mà trong đó những người tiếp xúc với các tác phẩm nghệ thuật vĩ đại có phản ứng thể chất mạnh mẽ (đặc biệt nếu họ trẻ tuổi, độc thân và bị mệt mỏi do lệch múi giờ, theo nghiên cứu) . Trong một số bối cảnh, các cảm xúc liên quan lại thấm đẫm sự khao khát và hấp dẫn. Và ở những trường hợp khác, trải nghiệm thẩm mỹ dường như là sự đánh giá cao hình thức đẹp một cách vô cảm, giống như một lý thuyết tao nhã hoặc một chiếc ga giường được giắt phẳng phiu.

Do all of these experiences present a singular aesthetic response, or is beauty too manifold to surrender its mysteries to one theory? Humphrey wants his account to apply across the board, but just as “rhyme” may be too broad to explain beauty, “beauty” may be too broad to be explained.

Liệu tất cả những trải nghiệm này có tạo nên một phản ứng thẩm mỹ duy nhất, hay cái đẹp quá đa dạng để có thể khuất phục trước những bí ẩn của nó chỉ bằng một lý thuyết duy nhất? Humphrey muốn góc nhìn của ông được áp dụng rộng rãi trên mọi mặt, nhưng cũng giống như “vần điệu” có thể quá rộng để giải thích cái đẹp, “cái đẹp” có thể cũng quá rộng để được giải thích.

Humphrey’s book won’t be the last word on the psychology of beauty and whether “rhyme” is an adequate conceptual tool for the job remains to be seen. However, the book’s ambition is just what the field needs.

Cuốn sách của Humphrey sẽ không phải là tiếng nói cuối cùng về tâm lý học của cái đẹp, và việc liệu “vần điệu” có phải là một công cụ khái niệm thỏa đáng cho công việc này hay không vẫn còn phải chờ xem. Mặc dù vậy, tham vọng của cuốn sách chính là những gì lĩnh vực này đang cần.

Big, audacious ideas like Humphrey’s, expressed poetically but coming from a scientific sensibility, should inspire researchers and thinkers to reflect more deeply on this endlessly fascinating topic.

Những ý tưởng lớn lao, táo bạo như của Humphrey, được diễn đạt một cách nên thơ nhưng xuất phát từ một nhạy cảm khoa học, sẽ truyền cảm hứng cho các nhà nghiên cứu và tư tưởng suy ngẫm sâu sắc hơn về chủ đề đầy sức hút bất tận này.

Nick Haslam receives funding from the Australian Research Council. He was employed by the same university as the book‘s author in the 1990s.

Nick Haslam nhận được tài trợ từ Hội đồng Nghiên cứu Úc. Ông từng làm việc tại cùng trường đại học với tác giả cuốn sách vào những năm 1990.