Tại sao chúng ta lại thấy một số thứ đẹp đẽ? Cuốn sách mới của một nhà tâm lý học đưa ra một câu trả lời táo bạo
Why do we find certain things beautiful? A psychologist’s new book offers a bold answer

Vào năm 1994, hai nghệ sĩ người Nga- Mỹ Vitaly Komar và Alex Melamid bắt tay vào việc tạo ra bức tranh đẹp nhất nước Mỹ. Kết quả thật nổi bật: một khung cảnh hồ nước xanh tươi hoàn chỉnh với cây cối, hươu, những ngọn đồi nên thơ, những thanh thiếu niên thong thả và, một cách đầy phi lý, George Washington, vị tổng thống đầu tiên của Hoa Kỳ.
Sự xuất hiện kỳ lạ này cho thấy nguồn gốc bất thường của tác phẩm nghệ thuật. Komar and Melamid đã thuê một công ty nghiên cứu thị trường để khảo sát công chúng Mỹ về quan điểm của họ đối với cái đẹp trong nghệ thuật. Những sắc xanh dương dịu mát, bối cảnh thiên nhiên và nhân vật lịch sử lỗi lạc của bức tranh đều phản ánh sở thích của đa số dân số Hoa Kỳ.
Bức tranh này, “Bức tranh được khao khát nhất nước Mỹ”, là một sản phẩm của dự án nghệ thuật Sự lựa chọn của nhân dân. Các nghệ sĩ đã lặp lại bài tập này ở nhiều quốc gia, và tìm thấy một số điểm khác biệt – ở Kenya, một con hà mã và Chúa Jesus đã thay thế con hươu và tổng thống – nhưng hầu như tất cả các hình ảnh mô tả phong cảnh thiên nhiên đều có nước, thực vật và địa hình đồi núi.
Đánh giá: Why Is the World So Beautiful? Our Minds in Search of Nature’s Rhymes – Nicholas Humphrey (Nhà xuất bản MIT Press)
Dự án này cũng khám phá sự xấu xí. Một bức tranh mang tựa đề “Bức tranh bị ghét bỏ nhất nước Mỹ” là một mớ hỗn độn các hình tam giác trông giống như một vụ nổ trong nhà máy sản xuất bánh ngô hoặc, như một nhà phê bình nhận xét, “tấm vải sơn cũ rách dưới bếp lò, chỉ là có màu cam hơn”.
Sự lựa chọn của nhân dân là một sự châm biếm thị hiếu phổ biến, nhưng nó cũng gợi ý rằng có điều gì đó mang tính phổ quát về những gì con người thấy là đẹp. Có lẽ cái đẹp nằm trong mắt của kẻ si tình, nhưng chính bản chất con người đã nhào nặn nên cơ quan đó.
Đó ít nhất là điểm khởi đầu của lĩnh vực thẩm mỹ học tiến hóa. Theo “giả thuyết ưa sinh vật” của nó, vốn đề xuất rằng con người sở hữu mong muốn bẩm sinh là tìm kiếm sự kết nối với thiên nhiên, chúng ta thấy những khung cảnh mang lại viễn cảnh tốt cho con người sinh sống là đẹp. Nước, cây xanh, động vật và những người khác biểu thị những nơi chúng ta có thể sống thoải mái nhờ vào sự trù phú của đất đai.
The psychology of beauty
Tâm lý học của cái đẹp
Nicholas Humphrey,
Nicholas Humphrey, tác giả của cuốn Why Is the World So Beautiful, chia sẻ thế giới quan tiến hóa này, nhưng đối với ông, tâm lý học thích ứng của chúng ta về cái đẹp còn đi sâu hơn nhiều so với sở thích về phong cảnh.
Tự nhận mình là một nhà tâm lý học lý thuyết, Humphrey là một cây bút minh bạch với trực giác tuyệt vời về các chủ đề hấp dẫn và góc nhìn độc đáo. Ông đã viết rất nhiều về ý thức, niềm tin tôn giáo và nguồn gốc của trí tuệ xã hội.
Cuốn sách mới của ông mang lại một sự uyên bác nhẹ nhàng, mang phong cách học viện vào việc nghiên cứu mỹ học. Là một cuộc tranh luận mang tính suy đoán mở rộng về lý do tại sao chúng ta nhận thức cái đẹp và thế giới của chúng ta được trang hoàng bằng nó như thế nào, cuốn sách được minh họa phong phú bằng các ví dụ từ nghệ thuật thị giác, thơ ca và thế giới tự nhiên. Đó là một sự giao thoa tuyệt vời giữa triết học với khoa học sinh học và nhận thức.
Khái niệm cốt lõi trong cách giải thích về mỹ học của Humphrey được truyền cảm hứng từ một câu nói của nhà thơ người Anh Gerard Manley Hopkins: “Tất cả cái đẹp bằng phép ẩn dụ đều có thể được gọi là vần điệu”. Humphrey đề xuất rằng vai trò của vần điệu trong mỹ học không chỉ mang tính hình tượng. Giống như các từ ngữ có thể kết hợp với nhau một cách đẹp đẽ, hình ảnh, đồ vật và ý tưởng cũng vậy.
Humphrey
Humphrey đôi khi sử dụng từ này theo lối ẩn ý, nhưng ý chính trong quan điểm của ông là hai sự vật có vần điệu với nhau khi chúng bản chất là cùng một loại nhưng khác nhau ở một điểm ngẫu nhiên nào đó. Từ “cat” (mèo) có vần với từ “mat” (thảm) bởi vì vần-at ở cuối gắn kết chúng lại với nhau mặc dù các phụ âm đầu của chúng khác nhau. Tương tự, một con mèo và một con chó “có vần” với nhau ở chỗ cả hai đều là loài có vú bất chấp sự khác biệt rõ ràng của chúng.
Giống như các từ có vần có thể mang lại cho chúng ta cảm giác đúng đắn và hài hòa, việc nhìn thấy những điểm tương đồng thiết yếu giữa các sự vật mang lại cho chúng ta một dạng niềm tin và sự thú vị. Humphrey lập luận rằng sự trân trọng kiểu này không chỉ mang tính nhận thức mà còn mang tính thẩm mỹ, với một sắc thái đạo đức. Những gì có vẻ đúng đắn và hài hòa cũng có vẻ tốt đẹp.
Loại thưởng thức thẩm mỹ này có thể được tìm thấy trong các tác phẩm nghệ thuật, vốn có người sáng tạo là con người, nhưng cũng có trong các tác phẩm của tự nhiên, vốn không có sự tham gia của con người. Có những điểm đối xứng hiển hiện rõ ràng ở lá và hoa, nhưng toàn bộ thiên nhiên cũng có một cấu trúc phân loại mà vẻ đẹp của nó chúng ta có thể nhận thức và trân trọng.
Một trong những tuyên bố hấp dẫn nhất của Humphrey là vẻ đẹp do con người tạo ra và vẻ đẹp tự nhiên có lẽ không khác nhau là mấy, nếu xét về mặt tâm lý học. Không chỉ cả hai đều có gốc rễ từ vần điệu, mà con người còn trực giác nhận thấy rằng cái đẹp trong tự nhiên có một người tạo ra, giống như nghệ thuật có một người nghệ sĩ. Dù chúng ta có tin tường tận vào các vị thần tạo ra thế giới hay không, chúng ta vẫn ngầm suy luận ra sự hiện diện sáng tạo đằng sau những điều tốt đẹp.
Humphrey
Humphrey cho rằng chúng ta không chỉ nhạy cảm với các cấu trúc sâu sắc và tính đối xứng của thiên nhiên, mà còn có động lực để tìm kiếm chúng. Ông viết: “Con người tìm thấy niềm vui trong việc áp đặt trật tự nhận thức lên thế giới”.
Cảm giác tận hưởng niềm vui từ cái đẹp này đền đáp lại mong muốn nội tại của chúng ta trong việc phát triển sự hiểu biết tốt hơn và tinh tế hơn về cách thế giới được cấu trúc. “Thế giới là một bài thơ, và chúng ta đang liên tục dự đoán xem dòng tiếp theo sẽ kết thúc như thế nào.”
Ngay từ đầu cuốn sách, Humphrey đặt ra câu hỏi này: “Làm thế nào chúng ta có thể giải thích sự hội tụ đáng kinh ngạc giữa những gì con người thấy là đẹp và những gì thế giới bao la đang trưng bày?” Câu trả lời của ông là cảm giác về cái đẹp đã tiến hóa của chúng ta giúp chúng ta hòa nhịp vào màn trình bày đó để có thể nắm bắt nó tốt hơn.
The laws of nature have designed the world we live in ,it ’sthe nature of these laws to generatea world that ’sfull of rhyme ,it ’sbecause the world rhymes that we can make sense of it ,and it ’sbecause we can make sense of it that we can live .
Các quy luật của tự nhiên đã thiết kế nên thế giới chúng ta đang sống, bản chất của các quy luật này là tạo ra một thế giới tràn ngập vần điệu, chính vì thế giới có vần điệu nên chúng ta mới có thể hiểu được nó, và chính vì chúng ta có thể hiểu được nó nên chúng ta mới có thể sống.
Challenges
Những thử thách
Humphrey’s
Các ý tưởng của Humphrey về vần điệu và cái đẹp mang tính gợi mở và cả hai khái niệm này đều đặt ra những thách thức đối với cách giải thích của ông.
Một vấn đề mà ý tưởng về vần điệu phải đối mặt chính là tính bao la của nó. Đối với Humphrey, phạm vi của những thứ có vần điệu là rất lớn. Sự đối xứng thị giác và các biến thể âm nhạc là phần mở rộng trực tiếp của nguyên mẫu thơ ca, nhưng đôi khi Humphrey đối xử với vần điệu như thể bất kỳ hình thức mẫu hình hoặc sự tương đồng nào.
Những đám mây có thể có vần và bảng tuần hoàn cũng vậy, các bức tranh của Monet, các mẫu hình số lặp lại và tình yêu. Humphrey viết rằng những con mèo thuộc các giống khác nhau có vần điệu với nhau. Ông nói thêm rằng bất kỳ con mèo cá nhân nào cũng có vần với chính nó vào một ngày khác và nửa trước của nó có vần với nửa sau của nó.
Rắc rối của việc coi sự tương đồng hoặc sự gắn kết ít nhiều như vần điệu là “vần điệu” trở nên trống rỗng về mặt ngữ nghĩa. Mọi thứ đều giống với mọi thứ khác ở một mức độ nào đó. Việc chỉ rõ rằng những điểm tương đồng phải mang tính thiết yếu và sự khác biệt mang tính ngẫu nhiên không mang lại một lối thoát đáng tin cậy cho vấn đề, bởi vì những gì được coi là thiết yếu hay không thiết yếu thường mang tính tùy tiện và phụ thuộc vào bối cảnh.
“
“Con mèo ngồi trên chiếu” (The cat sat on the mat) , với phần đuôi từ vựng thiết yếu và phần đầu không thiết yếu, chắc chắn có vần với nhau. Nhưng “Con chó tha thẩn buồn bã trên chiếc chiếu” (The mutt moped on the mat) cũng vậy – hoặc ít nhất là nó tạo âm điệu – với mô hình ngược lại của phần đầu thiết yếu và phần đuôi thay đổi. Phải nói rằng, không có dòng nào mang lại vẻ đẹp đến nao lòng cả.
Ngay cả khi khái niệm vần điệu có thể được xác định rõ ràng, thì nó thực sự đóng vai trò nền tảng cho việc nhận thức cái đẹp đến mức nào? Liệu một khung cảnh hồ nước truyền thống có thực sự có vần điệu hơn một đống bánh ngô bị bắn tung tóe không? Chủ đề hình tam giác và các biến thể của “Bức tranh bị ghét bỏ nhất nước Mỹ” có vần điệu theo những cách rõ ràng hơn so với các yếu tố ít được sắp xếp hơn của “người anh em” được ưa chuộng hơn của nó.
Form (s) and content
Hình thức và nội dung
Dường như có ít nhất hai yếu tố thay thế đang tác động ở đây. Chúng ta có thể chấp nhận rằng cái đẹp cuối cùng nằm ở các đặc tính hình thức của những gì chúng ta nhìn thấy hoặc nghe thấy – rằng một số cấu hình thỏa mãn về mặt thẩm mỹ hơn những cấu hình khác – nhưng nhận ra rằng các đặc tính hình thức đó không phải lúc nào cũng có thể quy giản thành vần điệu.
Sự đối xứng hai bên chắc chắn là một yếu tố tạo nên vẻ đẹp được cảm nhận của khuôn mặt và có thể được mô tả như một dạng vần điệu. Tuy nhiên, không rõ ràng là cấu hình hấp dẫn nhất của mắt, mũi và miệng có thể được hiểu là có vần điệu một cách tối ưu hay không. Chúng ta có thể nói một khuôn mặt đẹp trông thật hài hòa, nhưng đó chỉ là một cách thể hiện sự đánh giá cao một cách ẩn dụ, chứ không phải là lời giải thích về quá trình tâm thần tạo ra sự đánh giá cao đó.
Và có lẽ hình thức không phải là toàn bộ câu chuyện về cái đẹp. Một số khía cạnh của nội dung cũng có thể tự thúc đẩy sự đánh giá cao về mặt thẩm mỹ, chứ không chỉ dựa vào mối quan hệ vần điệu của chúng với thứ gì khác. Màu xanh dương có thể đẹp hơn màu cam cháy đối với nhiều người, bất kể nó được sắp xếp như thế nào trong không gian. Đôi mắt to có thể đẹp hơn mắt nhỏ. Một con bướm có thể đẹp hơn một con sên – ngoại trừ có lẽ đối với một tín đồ phong cách gothic – mặc dù chúng đối xứng như nhau.
Vần điệu có thể nắm bắt một số khía cạnh của cái đẹp, nhưng có lẽ đối với một số người nhiều hơn những người khác. Và khi chúng ta xem xét nghệ thuật, ý tưởng cho rằng cái đẹp là yếu tố trung tâm của nó dường như có vẻ hơi cổ lỗ sĩ khi nhiều người kỳ vọng nó sẽ giáo dục, phản kháng, làm bối rối, gây sốc và ngạc nhiên hơn là làm say đắm.
Humphrey’s
Lập luận của Humphrey bàn về cái đẹp chứ không phải nghệ thuật, nhưng điều quan trọng cần nhớ là cảm giác thẩm mỹ của chúng ta luôn theo đuổi sự bất hòa, hỗn loạn và những điều bất ngờ, chứ không chỉ riêng gì vần điệu.
One beauty or many ?
Một cái đẹp hay nhiều cái đẹp?
Vần điệu có thể là một khái niệm quá rộng để làm nền tảng cho một lý thuyết về cái đẹp, nhưng bản thân cái đẹp vốn đã rất khó nắm bắt, ngay cả khi được xem xét như một hiện tượng nhận thức. Khi chúng ta nói một khuôn mặt đẹp, liệu chúng ta có đang nhắc đến cùng một trải nghiệm khi dùng từ đó cho một bài hát, một câu chuyện hay một phương trình toán học không?
Humphrey
Humphrey nhận ra thách thức này. Khi thảo luận về các nghiên cứu về “thần kinh học thẩm mỹ” (neuroaesthetics) , ông báo cáo rằng các công trình gần đây đã làm suy yếu những tuyên bố ban đầu cho rằng bộ não có một trung tâm cái đẹp. Các vùng não khác nhau dường như hoạt động khi chúng ta cảm nhận những khuôn mặt đẹp và những bản nhạc hay.
Phát hiện này không loại trừ khả năng các trải nghiệm thẩm mỹ khác nhau có những điểm tương đồng quan trọng, nhưng nó khiến tuyên bố đó kém phần đáng tin cậy hơn. Humphrey muốn “cái đẹp” bao trùm nhiều thứ, đồng thời phân biệt các dạng thức cá nhân, cấu trúc và môi trường. Tuy nhiên, liệu tất cả các dạng thức này có biểu hiện cùng một quá trình tinh thần, hay từ “cái đẹp” đang gom nhặt những trải nghiệm vốn không tương đồng lại với nhau?
“Ngụy biện từ vựng” (lexical fallacy) đề cập đến xu hướng của chúng ta trong việc tin rằng một từ ngữ tương ứng với một thực thể duy nhất và mạch lạc. Điều này không có gì xa lạ trong tâm lý học. Cái đẹp có thể rất khó để xây dựng lý thuyết bởi vì ngoài việc là một mục tiêu luôn dịch chuyển theo thị hiếu thay đổi, nó còn mang những hình thái rất khác biệt.
Việc tìm hiểu xem cái đẹp có đủ sự mạch lạc để có thể giải thích theo một cách thống nhất hay không có lẽ sẽ dễ dàng hơn nếu chúng ta có thể đồng thuận về bản chất của cái gọi là “cảm xúc thẩm mỹ” đi kèm với quá trình nhận thức nó. Humphrey có ám chỉ đến những cảm xúc này nhưng không nêu cụ thể.
Đôi khi chúng rất sâu sắc và mãnh liệt, chẳng hạn như “hội chứng Stendhal” – một tình trạng tâm thể mà trong đó những người tiếp xúc với các tác phẩm nghệ thuật vĩ đại có phản ứng thể chất mạnh mẽ (đặc biệt nếu họ trẻ tuổi, độc thân và bị mệt mỏi do lệch múi giờ, theo nghiên cứu) . Trong một số bối cảnh, các cảm xúc liên quan lại thấm đẫm sự khao khát và hấp dẫn. Và ở những trường hợp khác, trải nghiệm thẩm mỹ dường như là sự đánh giá cao hình thức đẹp một cách vô cảm, giống như một lý thuyết tao nhã hoặc một chiếc ga giường được giắt phẳng phiu.
Liệu tất cả những trải nghiệm này có tạo nên một phản ứng thẩm mỹ duy nhất, hay cái đẹp quá đa dạng để có thể khuất phục trước những bí ẩn của nó chỉ bằng một lý thuyết duy nhất? Humphrey muốn góc nhìn của ông được áp dụng rộng rãi trên mọi mặt, nhưng cũng giống như “vần điệu” có thể quá rộng để giải thích cái đẹp, “cái đẹp” có thể cũng quá rộng để được giải thích.
Humphrey’s
Cuốn sách của Humphrey sẽ không phải là tiếng nói cuối cùng về tâm lý học của cái đẹp, và việc liệu “vần điệu” có phải là một công cụ khái niệm thỏa đáng cho công việc này hay không vẫn còn phải chờ xem. Mặc dù vậy, tham vọng của cuốn sách chính là những gì lĩnh vực này đang cần.
Những ý tưởng lớn lao, táo bạo như của Humphrey, được diễn đạt một cách nên thơ nhưng xuất phát từ một nhạy cảm khoa học, sẽ truyền cảm hứng cho các nhà nghiên cứu và tư tưởng suy ngẫm sâu sắc hơn về chủ đề đầy sức hút bất tận này.
Nick Haslam nhận được tài trợ từ Hội đồng Nghiên cứu Úc. Ông từng làm việc tại cùng trường đại học với tác giả cuốn sách vào những năm 1990.
có thể bạn cũng quan tâm
-

Dưới đây là cách tìm ra chiến lược học tập giúp AI phục vụ hiệu quả cho bạn
Here’s how to find the learning strategy that makes AI work for you
-

Trại huấn luyện thanh thiếu niên có làm giảm tội phạm không? Thực tế chứng minh gì về “sự nghiêm khắc đầy tình thương” dành cho giới trẻ lầm lỡ
Do youth boot camps reduce crime? What the evidence says about ‘tough love’ for troubled youths