Trợ lý mua sắm AI mới hứa hẹn nhiều món hời hơn. Nhưng ai là người phải trả giá?
New AI shopping agents promise better bargains. But who pays the price?

Meta’s
Muse – tác nhân AI mới ra mắt của Meta – hứa hẹn mang đến nhiều tính năng: nó có thể gửi email, đặt kỳ nghỉ và điền vào các biểu mẫu trực tuyến phức tạp.
Tuy nhiên, nó lại thu hút sự chú ý đặc biệt nhờ tiềm năng đóng vai trò là một người mua sắm cá nhân, có khả năng tìm kiếm các món hời và thực hiện giao dịch mua mà không cần sự đồng ý của người dùng.
Hãy thử nghĩ đến việc ai đó đang tìm mua một đôi giày chạy bộ mới. Chỉ trong vài phút, một trợ lý AI có thể quét qua hàng tá nhà bán lẻ và so sánh các nhãn hiệu khác nhau để tìm ra đôi giày phù hợp có giá rẻ nhất.
Và Muse không phải là trường hợp duy nhất. Google và OpenAI cũng đang phát triển các công cụ mua sắm tích hợp trí tuệ nhân tạo, khi các “ông lớn” công nghệ cạnh tranh để biến những tác nhân này thành một phần trong thói quen mua sắm hàng ngày.
Sự hấp dẫn của các trợ lý AI mới này đối với người tiêu dùng là điều hiển nhiên: mất ít thời gian mua sắm hơn và có khả năng nhận được các ưu đãi tốt hơn. Đối với các nhà bán lẻ, chúng có thể thay đổi cách sản phẩm được tiếp thị và giới thiệu trực tuyến.
Tuy nhiên, có một hệ quả quan trọng khác ít nhận được sự chú ý hơn: chuyện gì sẽ xảy ra với những người làm ra những sản phẩm đó? Và liệu cuộc sống của họ có trở nên tồi tệ hơn không?
The workers we can ’t see
Những người lao động mà chúng ta không thể nhìn thấy
Các thương hiệu toàn cầu lớn đàm phán giá cả với các nhà cung cấp, và những nhà cung cấp này cũng phải quản lý chi phí sản xuất của riêng họ. Nguyên liệu thô có thể được lấy từ một quốc gia, các linh kiện được sản xuất ở quốc gia khác và thành phẩm được lắp ráp ở nơi khác nữa. Những tầng nấc này có thể khiến người lao động – và điều kiện làm việc của họ – trở nên vô hình.
Hậu quả từ các yêu cầu của bên mua đối với người lao động đã được ghi nhận rõ ràng. Nghiên cứu của Tổ chức Lao động Quốc tế thực hiện trên 31 nhà cung cấp tại 5 quốc gia cho thấy các yêu cầu của người mua đã gây áp lực lên tiền lương, làm tăng thời gian làm việc ngoài giờ và đôi khi khiến các nhà máy phải làm ẩu, bỏ qua các quy định về an toàn lao động.
Trên thực tế, các nhà nghiên cứu ở Vương quốc Anh đã chứng minh mối quan hệ giữa người tiêu dùng và chuỗi cung ứng toàn cầu chi phối việc quản lý các tiêu chuẩn lao động như thế nào. Gần đây hơn, chuyên gia chính sách lao động người Úc David Peetz đã nghiên cứu cách thức các công nghệ liên kết với nhau có thể tập trung quyền lực kinh tế ra sao.
Hàng triệu trợ lý mua sắm AI đang lùng sục khắp internet để tìm mức giá thấp nhất có thể làm gia tăng những áp lực này, đặc biệt là khi các thuật toán ngày càng ưu tiên các sản phẩm rẻ hơn. Một số doanh nghiệp có thể phản ứng bằng cách đổi mới, nhưng những doanh nghiệp khác lại có thể tìm cách tiết kiệm chi phí bằng cách cắt giảm chi phí lao động.
Đối với những người lao động dễ bị bóc lột, hậu quả có thể nghiêm trọng hơn nhiều. Trên toàn cầu, hàng chục triệu người đang phải sống trong cảnh nô lệ thời hiện đại. Lao động cưỡng bức vẫn là một vấn đề lớn trong các chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp như sản xuất và nông nghiệp.
Sự bóc lột đó không đơn thuần là kết quả của những chủ sử dụng lao động thiếu đạo đức. Áp lực cắt giảm chi phí, các quy định lỏng lẻo và quyền thương lượng hạn chế của người lao động đều có thể dẫn đến điều kiện làm việc tồi tệ.
Vậy người tiêu dùng có thể đơn giản là bảo các trợ lý mua sắm AI của họ chuyển sang mua hàng có đạo đức hay không?
Khó khăn nằm ở việc làm sao để biết sản phẩm nào đáp ứng được tiêu chuẩn đó. Những đôi giày chạy bộ đắt tiền có thể có giá cao hơn là do thương hiệu hoặc biên lợi nhuận, chứ không phải do người lao động được trả lương cao hơn hay có điều kiện làm việc tốt hơn. Và các tuyên bố về nguồn gốc đạo đức của các công ty có thể tiết lộ rất ít về những gì thực sự diễn ra tại các nhà máy phụ trích.
Một trợ lý AI có thể dễ dàng so sánh giá cả, thời gian giao hàng và đánh giá của khách hàng. Nhưng nó lại gặp khó khăn hơn nhiều trong việc xác định xem người lao động có được trả lương công bằng hay không, có được gia nhập công đoàn hay có nơi làm việc an toàn hay không – những thông tin mà ngay cả con người cũng phải chật vật mới thu thập được.
Ngoài ra còn có một mâu thuẫn kinh tế lớn hơn. Mua sắm bằng AI hứa hẹn gia tăng sức mua của chúng ta bằng cách giúp chúng ta tìm kiếm các sản phẩm tốt hơn, tránh mua phải giá bị thổi phồng và tiết kiệm tiền bạc.
Nhưng người tiêu dùng đồng thời cũng là người lao động. Nếu hàng hóa giá rẻ đánh đổi bằng tiền lương và sự đảm bảo việc làm, một số người đang tận hưởng những món hời đó cuối cùng có thể sẽ có ít tiền hơn để chi tiêu. Những gì họ kiếm được khi thanh toán có thể sẽ bị triệt tiêu bởi những gì họ mất đi tại nơi làm việc.
Could AI make ethical shopping easier ?
Liệu AI có thể giúp việc mua sắm có đạo đức trở nên dễ dàng hơn không?
Cũng có khả năng các trợ lý mua sắm AI có thể giúp người tiêu dùng đưa ra những lựa chọn có hiểu biết hơn – nhưng điều đó chỉ xảy ra khi họ có quyền tiếp cận các thông tin đáng tin cậy về cách thức sản phẩm được tạo ra.
Một số thông tin đó hiện đã được thu thập. Ví dụ, Open Supply Hub duy trì một cơ sở dữ liệu công khai lập bản đồ hơn 2,5 triệu địa điểm sản xuất trên toàn thế giới, giúp nhận diện các nhà máy và các công ty có liên quan đến họ.
Hãy tưởng tượng một trợ lý mua sắm AI sử dụng những thông tin đó, kết hợp với các tiêu chuẩn lao động được kiểm độc lập, để tìm ra những đôi giày chạy bộ được sản xuất trong điều kiện làm việc công bằng thay vì chỉ đơn thuần gợi ý đôi giày có giá rẻ nhất.
Tuy nhiên, việc biết một sản phẩm được sản xuất ở đâu không có nghĩa là biết người lao động được đối xử ra sao. Điều đó đòi hỏi sự giám sát độc lập, thông tin từ chính người lao động và các biện pháp bảo vệ hiệu quả cho quyền lợi của họ.
OECD đã có các hướng dẫn về tìm nguồn cung ứng có trách nhiệm trong ngành may mặc và giày dép, trong khi chương trình Better Work (Việc làm Tốt hơn) của Tổ chức Lao động Quốc tế đã chứng minh rằng các nỗ lực cải thiện điều kiện nhà máy có thể mang lại kết quả thiết thực.
AI
AI có thể giúp người tiêu dùng tìm kiếm và so sánh những thông tin này dễ dàng hơn. Nhưng nó không thể thay thế cho các quy định, thương lượng tập thể và trách nhiệm giải trình vốn là những yếu tố cốt lõi cần thiết để cải thiện điều kiện làm việc ngay từ đầu.
Truy tìm nguồn gốc (whakapapa) của một sản phẩm – tức là nguồn gốc và các mối liên kết của nó – đồng nghĩa với việc thừa nhận con người và các mối quan hệ việc làm đằng sau một món hàng mua sắm hàng ngày.
Việc AI làm cho các mối liên kết đó trở nên rõ ràng hơn hay làm cho chúng mờ nhạt đi sẽ phần lớn phụ thuộc vào thông tin có sẵn và những gì mà các tác nhân mua sắm được thiết kế để ưu tiên.
Lynnaire Sheridan
Lynnaire Sheridan không làm việc, tư vấn, nắm giữ cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hay tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài viết này, đồng thời không công bố bất kỳ mối liên hệ nào ngoài học hàm học vị của mình.
có thể bạn cũng quan tâm
-

Trẻ em buồn chán không có gì là xấu – thậm chí điều đó còn rất tốt cho chúng
It’s more than OK for kids to be bored − it’s good for them
-

Tại sao việc ngắt kết nối khi đi nghỉ lại khó đến vậy – và người lao động cũng như nhà tuyển dụng có thể làm gì
Why it’s so hard to switch off on holiday – and what workers and employers can do