Tâm lý học có thể dẫn dắt nhà đầu tư đưa ra các quyết định tài chính sai lầm

The psychology that can lead investors to make bad financial decisions

Tâm lý học có thể dẫn dắt nhà đầu tư đưa ra các quyết định tài chính sai lầm
Donald Amuah, Lecturer in Accounting and Finance, University of South Wales
Show
Hide
EN – VI
VI – EN
3000-5000 ▼
0-3000
3000-5000
5000-7000
7000-10000

Say you buy shares in a company. The price climbs and months later you sell for a healthy profit. Ask why it worked, and the answer is often some version of “I made a good call”. Now imagine the trade had lost money instead. Would you be as quick to blame your own judgment? Many of us wouldn’t. We may point to bad timing, a jittery market, anything but ourselves.

Giả sử bạn mua cổ phiếu của một công ty. Giá tăng và vài tháng sau bạn bán đi với khoản lợi nhuận kha khá. Khi được hỏi tại sao lại thành công, câu trả lời thường là một biến thể nào đó của câu “Tôi đã có một quyết định sáng suốt”. Giờ hãy tưởng tượng thay vào đó thương vụ bị thua lỗ. Bạn có nhanh chóng đổ lỗi cho khả năng phán đoán của chính mình không? Phần lớn chúng ta sẽ không làm vậy. Chúng ta có thể viện dẫn thời điểm tồi tệ, thị trường bất ổn, bất cứ thứ gì miễn không phải là chính mình.

Psychologists call this “self-attribution bias”. Crediting ourselves for good outcomes, blaming something else for bad ones.

Các nhà tâm lý học gọi đây là “hiệu ứng quy lỗi bản thân” (self-attribution bias): Tự nhận công trạng về mình khi có kết quả tốt, nhưng đổ lỗi cho yếu tố khác khi kết quả tồi tệ.

This bias matters more now that trading apps have made it easier for people with no formal training in finance to manage their own investments. Many of these apps offer tax–efficient accounts, such as stocks and shares Isas and self–invested personal pensions. They promote the tax advantages alongside low fees and sign–up incentives.

Thành kiến này càng trở nên quan trọng hơn khi các ứng dụng giao dịch ngày nay giúp những người không có chuyên môn bài bản về tài chính dễ dàng tự quản lý các khoản đầu tư của họ hơn. Nhiều ứng dụng trong số này cung cấp các tài khoản được ưu đãi thuế, chẳng hạn như tài khoản tiết kiệm cổ phiếu và chứng khoán (Isas) hay lương hưu cá nhân tự đầu tư. Họ quảng bá các lợi ích về thuế bên cạnh mức phí thấp và ưu đãi khi đăng ký.

My colleagues and I explore this in our latest study, which examines self-attribution alongside two related biases – overconfidence and loss aversion – among people training to work in finance.

Các đồng nghiệp của tôi và tôi đã khám phá điều này trong nghiên cứu mới nhất của mình, trong đó xem xét hiệu ứng quy lỗi bản thân cùng với hai thành kiến có liên quan – sự tự tin thái quá và hội chứng sợ lỗ – ở những người đang được đào tạo để làm việc trong lĩnh vực tài chính.

Behavioural finance exists as a subject because traditional theory, which assumes investors act rationally, struggles to explain why markets are prone to bubbles, or why we cling to losing positions long after we should sell. Self-attribution, overconfidence (an inflated sense of our ability relative to others) and loss aversion (feeling a loss more keenly than an equivalent gain) sit at the centre of it.

Tài chính hành vi tồn tại như một môn học bởi vì lý thuyết truyền thống, vốn giả định rằng nhà đầu tư hành động một cách lý trí, gặp khó khăn trong việc giải thích tại sao thị trường dễ xảy ra bong bóng, hoặc tại sao chúng ta cứ bám lấy các vị thế thua lỗ lâu sau thời điểm lẽ ra phải bán. Hiệu ứng quy lỗi bản thân, sự tự tin thái quá (cảm giác thổi phồng về năng lực của bản thân so với người khác) và hội chứng sợ lỗ (cảm nhận một khoản lỗ sâu sắc hơn so với khoản lãi tương đương) nằm ở cốt lõi của vấn đề này.

It’s a subject now taught at more than 40 UK universities. Yet there’s been surprisingly little research into teaching students to recognise these biases in their own decisions, rather than just learning the theory.

Đây là một môn học hiện đang được giảng dạy tại hơn 40 trường đại học ở Vương quốc Anh. Tuy nhiên, ngạc nhiên là có rất ít nghiên cứu về việc dạy sinh viên nhận ra những thành kiến này trong chính các quyết định của họ, thay vì chỉ học lý thuyết suông.

Knowledge doesn’t make us immune

Kiến thức không giúp chúng ta miễn nhiễm

We studied the financial decisions of 72 postgraduate students taking an MSc in finance and investment at the University of South Wales. They came from a range of countries, mainly Nigeria, Sri Lanka and Bangladesh. Most were in their 30s or older. About 40% had never traded with real money.

Chúng tôi đã nghiên cứu các quyết định tài chính của 72 sinh viên sau đại học đang theo học chương trình Thạc sĩ chuyên ngành Tài chính và Đầu tư tại Đại học Nam Wales. Họ đến từ nhiều quốc gia khác nhau, chủ yếu là Nigeria, Sri Lanka và Bangladesh. Hầu hết ở độ tuổi 30 trở lên. Khoảng 40% chưa từng giao dịch bằng tiền thật.

Over four weeks, the students learned about trading psychology and then took part in a series of simulated trading exercises. This research project ended with a final trading game that counted towards their assessment. They also completed questionnaires and looked back at their own trading decisions to identify possible biases.

Trong suốt bốn tuần, các sinh viên được học về tâm lý học giao dịch và sau đó tham gia vào một chuỗi các bài tập giao dịch giả lập. Dự án nghiên cứu này kết thúc bằng một trò chơi giao dịch cuối cùng được tính điểm đánh giá của họ. Họ cũng hoàn thành các bảng câu hỏi và nhìn lại các quyết định giao dịch của chính mình để nhận diện các thành kiến có thể có.

Before the final trading game, we asked students how well they expected to perform. Afterwards, we asked whether their actual result reflected their own trading skill. The difference was striking. More than 80% of students who performed better than expected said their result reflected their skill.

Trước trò chơi giao dịch cuối cùng, chúng tôi hỏi các sinh viên rằng họ kỳ vọng mình đạt kết quả tốt đến mức nào. Sau đó, chúng tôi hỏi liệu kết quả thực tế có phản ánh đúng kỹ năng giao dịch của họ hay không. Sự khác biệt rất đáng chú ý. Hơn 80% sinh viên đạt kết quả tốt hơn kỳ vọng cho biết kết quả đó phản ánh đúng kỹ năng của họ.

Among those who performed worse than expected, only about 16% said the same. Overall, nearly 70% of students acknowledged that they tended to take more credit for success than for failure.

Trong số những người đạt kết quả kém hơn kỳ vọng, chỉ có khoảng 16% đưa ra câu trả lời tương tự. Nhìn chung, gần 70% sinh viên thừa nhận rằng họ có xu hướng tự nhận công lao cho sự thành công nhiều hơn là cho sự thất bại.

Figure
Self-attribution bias is when people credit themselves for good outcomes and blame something else for bad ones. insta_photos/Shutterstock
Hiệu ứng quy lỗi bản thân là khi con người tự nhận công trạng về mình khi đạt kết quả tốt và đổ lỗi cho yếu tố khác khi gặp kết quả tồi tệ. insta_photos/Shutterstock

We also found signs of overconfidence. For example, 84% of students expected to finish in the top half of the group, even though, by definition, no more than half could do so. Even among students who said they rarely followed financial news, everyone rated their understanding of it as at least “fair”.

Chúng tôi cũng tìm thấy các dấu hiệu của sự tự tin thái quá. Ví dụ, 84% sinh viên kỳ vọng sẽ kết thúc ở nửa top đầu của nhóm, mặc dù theo định nghĩa, không quá một nửa số người có thể làm được điều đó. Ngay cả trong số những sinh viên cho biết họ hiếm khi theo dõi tin sự tài chính, tất cả mọi người đều đánh giá mức độ hiểu biết của mình về chúng ít nhất là ở mức “khá”.

We also found evidence of loss aversion. Students were asked to imagine two coin flips, risking £25 on one and £100 on the other, and named the smallest prize that would make each worth playing. Across both flips, around 75% asked for more than they stood to lose (indicating loss aversion) , broadly in line with findings from research involving people in 53 countries.

Chúng tôi cũng tìm thấy bằng chứng về hội chứng sợ lỗ. Các sinh viên được yêu cầu tưởng tượng hai lần tung đồng xu, rủi ro 25 bảng Anh cho lần thứ nhất và 100 bảng Anh cho lần thứ hai, đồng thời nêu ra mức giải thưởng thấp nhất có thể khiến mỗi lần tung đó đáng để tham gia. Ở cả hai lần tung, khoảng 75% sinh viên yêu cầu mức đền bù cao hơn số tiền họ có nguy cơ mất đi (cho thấy hội chứng sợ lỗ) , nhìn chung phù hợp với kết quả từ các nghiên cứu liên quan đến người dân ở 53 quốc gia.

It would be reassuring to think people studying for a finance masters – several with real trading experience already – would be less susceptible to these bases. Our results suggest otherwise.

Sẽ thật an tâm nếu nghĩ rằng những người đang học thạc sĩ tài chính – trong đó một số người đã có kinh nghiệm giao dịch thực tế – sẽ ít bị ảnh hưởng bởi những thành kiến này hơn. Kết quả của chúng tôi lại cho thấy điều ngược lại.

That does not prove financial knowledge makes no difference. We did not compare this group with people who had no financial background. And we measured them once, not as their expertise grew as time progressed.

Điều đó không chứng minh rằng kiến thức tài chính không tạo ra sự khác biệt. Chúng tôi đã không so sánh nhóm này với những người không có nền tảng tài chính. Và chúng tôi đo lường họ một lần, chứ không theo dõi khi chuyên môn của họ tăng lên theo thời gian.

But it does show that technical, theoretical knowledge of markets was not, by itself, enough to stop these tendencies appearing. These biases are not really about what you know. They are about how the mind processes wins, losses and uncertainty, often automatically, before conscious reasoning gets a look in.

Nhưng nó cho thấy rằng kiến thức kỹ thuật và lý thuyết về thị trường tự bản thân nó không đủ để ngăn chặn các xu hướng này xuất hiện. Những thành kiến này thực ra không liên quan đến việc bạn biết gì. Chúng liên quan đến cách tâm trí xử lý các khoản thắng, thua và sự bất định, thường là một cách tự động, trước khi lý trí có cơ hội can thiệp.

So what can investors do?

Vậy các nhà đầu tư có thể làm gì?

There was, however, an encouraging sign after a structured sequence of exercises, comparing predictions against outcomes, reviewing their own trading data and reflecting on decisions. The self–rated understanding of all three biases by students improved significantly.

Tuy nhiên, đã có một dấu hiệu đáng khích lệ sau một chuỗi bài tập có cấu trúc, bao gồm so sánh các dự đoán với kết quả thực tế, xem xét dữ liệu giao dịch của chính họ và suy ngẫm về các quyết định. Mức độ tự đánh giá sự hiểu biết về cả ba loại thành kiến của sinh viên đã cải thiện đáng kể.

It is important to note that this measured how well students felt they understood the biases, not their actual knowledge or behaviour. Feeling more aware of a bias is not the same as reliably avoiding it. As the study itself notes, insight is a start, but it doesn’t guarantee different decisions.

Điều quan trọng cần lưu ý là điều này đo lường mức độ sinh viên cảm thấy họ hiểu các thành kiến đến đâu, chứ không phải kiến thức hay hành vi thực tế của họ. Cảm thấy bản thân nhận thức rõ hơn về một thành kiến không đồng nghĩa với việc tránh được nó một cách đáng tin cậy. Như chính nghiên cứu đã chỉ ra, sự thấu triệt mới chỉ là sự khởi đầu, chứ nó không đảm bảo cho những quyết định khác biệt.

None of this means investors are doomed to be led astray by their own psychology, but simply knowing the theory isn’t enough. What seemed to help our students was structure. In other words, writing down what they expected before deciding, then honestly comparing it with what happened, reviewing their own trading history for patterns rather than trusting memory, and also setting rules for buying and selling in advance, not in the heat of the moment.

Không có điều nào trong số này có nghĩa là các nhà đầu tư chắc chắn sẽ bị tâm lý của chính mình dẫn dắt đi chệch hướng, nhưng việc chỉ biết lý thuyết thôi là chưa đủ. Yếu tố dường như giúp ích cho các sinh viên của chúng tôi chính là tính cấu trúc. Nói cách khác, đó là việc viết ra những gì họ kỳ vọng trước khi đưa ra quyết định, sau đó thành thật so sánh nó với những gì đã diễn ra, xem xét lịch sử giao dịch của bản thân để tìm ra các mô hình thay vì tin vào trí nhớ, đồng thời thiết lập các quy tắc mua bán từ trước chứ không phải trong lúc dầu sôi lửa bỏng.

None of that requires a finance degree. For anyone managing their own pension or investments, the lesson may be simple – be wary of any story where your wins are always down to skill and your losses always down to bad luck.

Không có điều nào trong số đó đòi hỏi phải có bằng cấp tài chính. Đối với bất kỳ ai đang tự quản lý quỹ lương hưu hoặc các khoản đầu tư của chính mình, bài học có thể rất đơn giản – hãy cảnh giác với bất kỳ câu chuyện nào mà ở đó các khoản thắng của bạn luôn là nhờ kỹ năng còn các khoản thua của bạn luôn là do vận rủi.

Donald Amuah does not work for, consult, own shares in or receive funding from any company or organisation that would benefit from this article, and has disclosed no relevant affiliations beyond their academic appointment.

Donald Amuah không làm việc cho, tư vấn, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hay tổ chức nào có thể được hưởng lợi từ bài viết này, đồng thời không tiết lộ bất kỳ mối liên hệ nào có liên quan ngoài học vị học thuật của mình.