Mê cung của Pan ở tuổi 20: Guillermo del Toro đã tạo nên câu chuyện cổ tích đen tối vượt thời gian như thế nào
Pan’s Labyrinth at 20: how Guillermo del Toro created his timeless dark fairy tale

Phân cảnh giả tưởng chỉ chiếm khoảng 28 phút trong tổng thời lượng 119 phút của bộ phim Mê cung của Pan (Pan’s Labyrinth) , thế nhưng những cảnh tượng kỳ ảo này lại là điều mà nhiều khán giả nhớ nhất về tác phẩm năm 2006 của đạo diễn Guillermo del Toro. Xem lại bộ phim sau 20 năm, chúng ta có thể dễ dàng hiểu được lý do vì sao.
Bất chấp mọi thành tựu mà del Toro đạt được kể từ đó, bao gồm cả chiến thắng tại giải Oscar với Người đẹp và thủy quái (The Shape of Water- 2017) , Mê cung của Pan đối với nhiều người (trong đó có tôi) vẫn là kiệt tác đỉnh cao nhất của ông.
Bộ phim đan xen giữa sự tàn bạo của một bộ phim chính kịch chiến tranh với một mạch ngầm thần thoại đen tối. Lấy bối cảnh năm 1944, 5 năm sau cuộc nội chiến Tây Ban Nha, câu chuyện theo chân chế độ của Tướng Francisco Franco khi họ tàn nhẫn đàn áp phong trào kháng chiến của phe Cộng hòa còn sót lại. Hiện thực tăm tối ấy được nhìn nhận hoàn toàn qua lứa tuổi và đôi mắt của một đứa trẻ, cô bé Ofelia (do Ivana Baquero thủ vai) .
Nếu được mô tả theo cách này, thật khó để không liên tưởng đến thế giới “Upside Down” trong series Cục diện kỳ lạ (Stranger Things- 2016-25) . Đặc biệt là khi có những nét tương đồng rõ rệt về mặt hình ảnh giữa con quái vật Demogorgon và nhân vật Pale Man (Người đàn ông nhợt nhạt) mang tính biểu tượng của del Toro (do Doug Jones thủ vai; anh cũng đồng thời đảm nhận vai Thần rừng và từng góp mặt trong 6 bộ phim của vị đạo diễn này) .
Trong lần xem lại Mê cung của Pan gần đây, tôi lại một lần nữa trầm trồ trước sự tài hoa của nhà làm phim cùng vẻ đẹp u tối mà tôi từng ghi nhớ rất sâu đậm vào năm 2006. Tuy nhiên, điều mà tôi không nhớ rõ là các yếu tố siêu nhiên lại xuất hiện thưa thớt đến vậy, chiếm chưa đầy nửa tiếng trong tổng thời lượng phim. Sự ít ỏi tương đối đó càng khẳng định hình ảnh của del Toro mạnh mẽ và cuốn hút đến nhường nào, và việc tiết chế đôi khi lại mang lại hiệu quả lớn lao hơn khi được áp dụng một cách tinh tế.
Chẳng hạn, nhân vật Pale Man quái dị – một sinh vật hình người với đôi mắt nằm ngay giữa lòng bàn tay và chuyên ăn thịt trẻ em – lại xuất hiện với thời lượng vô cùng ngắn ngủi trên màn ảnh. Ấy vậy mà nó lại chiếm lĩnh hoàn toàn ký ức của tôi về bộ phim. Những bức ảnh quảng bá có lẽ phần nào đóng vai trò trong việc đó – nhưng nỗi ám ảnh lâu dài mà Pale Man đại diện cũng chính là minh chứng cho tài nghệ đan xen hai thế giới song song một cách khéo léo của del Toro.
Thế giới cổ tích phản chiếu những nỗi kinh hoàng của Tây Ban Nha thời kỳ trị vì dưới chế độ Franco vào mùa hè năm 1944, được cảm nhận chủ yếu qua đôi mắt của cô bé 11 tuổi Ofelia.
Nhân vật Pale Man mang dáng dấp cơn ác mộng ấy lại tìm thấy sự tương đồng ngoài đời thực ở người cha dượng làm quân nhân của Ofelia, Đại úy Vidal (do Sergi López thủ vai) . Ông ta là kẻ độc tài ái kỷ và là hiện thân cho quyền lực của chế độ Franco. Vidal tận tụy với sứ mệnh truy lùng lực lượng du kích maquis Tây Ban Nha (những chiến sĩ du kích chống phát xít Franco) và tra tấn họ bằng những hình thức tàn bạo khủng khiếp. Ông ta áp đặt một hình thức kiểm soát khác lên Ofelia và người mẹ đang mang thai của cô, nhưng mức độ ngột ngạt thì không hề kém cạnh. Ông ta coi đứa con chưa chào đời của vợ ít phải là một đứa con, mà giống như một người thừa kế mang sứ mệnh tiếp nối tên tuổi và di sản của mình.
Chủ đề về di sản này tiếp tục kéo dài sang cõi thần thoại của bộ phim khi Thần rừng tiết lộ thân phận thực sự của Ofelia là một nàng công chúa lưu vong. Để giành lại ngai vàng, cô bé phải hoàn thành ba nhiệm vụ có sự phản chiếu trực tiếp với những nỗi kinh hoàng trong thế giới thực tại hàng ngày. Trong một thử thách, Ofelia lấy lại chiếc chìa khóa từ trong bụng của một con cóc khổng lồ – một nhiệm vụ diễn ra song song với nỗ lực tuyệt vọng của lực lượng du kích nhằm đánh cắp chìa khóa kho dự trữ của Vidal để lấy lương thực và nhu yếu phẩm.
A maze of cinematic influences
Mê cung của những ảnh hưởng điện ảnh
Bộ phim gợi nhắc đến tác phẩm Mê cung (Labyrinth- 1986) của Jim Henson, bộ phim sẽ tròn 40 tuổi trong năm nay. Giống như trong phim của Henson, hành trình bước vào một thế giới huyền bí của Ofelia trở thành một phép thử về sự trưởng thành, sự hoài nghi và những cám dỗ.
Ofelia’s
Hành trình thực hiện nhiệm vụ chữa lành cho người mẹ và cứu lấy người em trai của Ofelia gợi nhớ đến sứ mệnh của Sarah trong phim Mê cung. Những khoảnh khắc khác lại mang hơi hướng của dòng phim kỳ ảo đen tối kinh điển thập niên 1980. Một cánh cổng vẽ bằng phấn khiến người ta liên tưởng đến các hiệu ứng thực tế của Tim Burton trong bộ phim Ma xó (Beetlejuice- 1988) . Trong khi đó, trường đoạn rượt đuổi cuối cùng qua mê cung lại gợi lên bộ phim Ngôi nhà ma quái (The Shining- 1980) của Stanley Kubrick.
Mặc dù vậy, del Toro vẫn cẩn trọng để phân biệt rõ mê cung của mình với những mê cung khác. Trong một cuộc phỏng vấn xoay quanh thời điểm bộ phim mới ra mắt, ông nhận xét rằng “mê cung (maze) là nơi bạn bị lạc, trong khi mê cung thần thoại (labyrinth) về bản chất là một không gian để quá cảnh”. Sự phân biệt này đóng vai trò then chốt trong việc thấu hiểu tầm nhìn phức tạp của del Toro. Bộ phim trở nên sâu sắc bởi nó phác họa một khoảnh khắc chuyển giao của xã hội Tây Ban Nha, trong khi hành trình của Ofelia hiện thân cho niềm tin, quyền tự chủ và sự lựa chọn giữa bối cảnh chủ nghĩa phát xít – thứ mà del Toro miêu tả là một “sự thiếu thốn lựa chọn mang tính hệ thống”.
Sự lựa chọn, sự vâng lời và sự cám dỗ được khắc họa vô cùng sống động trong trường đoạn mang tính biểu tượng về nhân vật Pale Man. Được Thần rừng cảnh báo không được ăn bất cứ thứ gì trên bàn tiệc của sinh vật này, Ofelia, giống như Eva, đã gục ngã trước cám dỗ và chọn ăn hai quả nho từ bữa tiệc thị soạn đó. Khoảnh khắc lựa chọn này, bên cạnh nhiều tình tiết khác, cũng gợi lên mối quan hệ phức tạp của del Toro với tôn giáo.
Lớn lên theo đạo Thiên Chúa nhưng sau đó tự nhận mình là người “không thực hành đạo”, tầm ảnh hưởng của tôn giáo vẫn bộc lộ xuyên suốt các tác phẩm của del Toro và trong nhiều quyết định nghệ thuật của ông. Ví dụ, hình ảnh một cô bé và một vị thần rừng trong Mê cung của Pan có thể khiến người ta nhớ đến bộ phim Biên niên sử Narnia: Sư tử, Phù thủy và Chiếc tủ áo (The Chronicles of Narnia- 1950) của C.S. Lewis; tuy nhiên, del Toro trước đó từng từ chối cơ hội đạo diễn phần phim này (ra mắt năm 2005) , một phần vì ông cảm thấy không thoải mái với chi tiết sự phục sinh mang tính Cơ Đốc giáo rõ mồn một của nhân vật sư tử Aslan.
Thay vào đó, trong Mê cung của Pan, các biểu tượng tôn giáo bị tước đoạt ý nghĩa ban đầu để hòa nhập vào một thứ gì đó tăm tối hơn nhiều, vướng bận vào những cấu trúc quyền lực đầy mập mờ. Những vết thương trong lòng bàn tay của Pale Man gợi liên tưởng đến các dấu thánh (stigmata) , trong khi sự cám dỗ của Ofelia trước bữa tiệc bị cấm đoán lại gợi nhớ đến trái cấm và hệ quả là việc bị trục xuất khỏi vườn Địa Đàng.
Tuy vậy, không có yếu tố nào đóng vai trò là một ngụ ngôn Cơ Đốc giáo đơn thuần. Thay vào đó, del Toro bẻ cong các ý tưởng tôn giáo quen thuộc thành một thứ gì đó kỳ lạ và gây bất an, đan xen chúng với các cấu trúc quyền lực, đồng thời cho phép nhân vật chính là một đứa trẻ đặt câu hỏi về sự vâng lời.
Del Toro’s uncompromising
Tầm nhìn kiên định của del Toro cuối cùng đồng nghĩa với việc ông phải từ bỏ tiền thù lao đạo diễn để có thể thực hiện bộ phim theo đúng ý mình thay vì phải hy sinh những lựa chọn nghệ thuật. Hai mươi năm trôi qua, Mê cung của Pan vẫn giữ nguyên vẹn sự phong phú, đầy ám ảnh và mạnh mẽ như cảm giác tôi từng trải nghiệm trong rạp chiếu phim ngày nào.
Bài viết này có đề cập đến một số cuốn sách được đưa vào vì lý do biên tập và có thể chứa các liên kết đến trang bookshop.org. Nếu bạn nhấp vào một trong các liên kết và tiến hành mua hàng, The Conversation UK có thể nhận được một khoản hoa hồng nhỏ.
Daniel O’Brien
Daniel O’Brien hiện không làm việc, không tư vấn, không sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hay tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài viết này, đồng thời anh không có mối liên hệ nào khác ngoài học hàm học vị của mình.
có thể bạn cũng quan tâm
-

Các nhà thiết kế da màu đang định hình lại thời trang Anh Quốc bằng cách khai thác di sản, văn hóa và lịch sử của chính họ
The Black designers redefining British fashion by drawing on their own heritage, culture and history
-

Album đầy tham vọng đoạt giải Mercury của Raye minh chứng cho sự tự do sáng tạo của phụ nữ
Raye’s ambitious Mercury Prize-winning album is a testament to female creative freedom