Chẩn đoán ADHD có thể là tấm bản đồ dẫn đường cho một người vượt qua vùng đất hiểm trở – chứ không phải để né tránh hoàn toàn nó
An ADHD diagnosis can be a map to guide a person through challenging territory – not to avoid it altogether

Hãy hình dung một người trẻ tuổi bước ra khỏi phòng khám của tôi với một chẩn đoán ADHD mới và cảm thấy nhẹ nhõm. Cuối cùng thì nhiều năm trễ hạn và giấy tờ dang dở cũng đã có một tên gọi.
Vài tuần sau, họ dùng cái tên đó để chấm dứt một cuộc cãi vã ở nhà về chiếc giường chưa dọn và một chồng thư chưa mở, họ nói rằng: “Tôi không thể làm được, tôi bị ADHD.”
Trong một tình huống khác, một học sinh xin tôi một giấy xác nhận y tế để được miễn làm một bài tập viết. Không phải là xin thêm thời gian, không phải phòng yên tĩnh hơn, không phải sự giúp đỡ để chia nhỏ công việc thành các bước: Các em muốn bỏ hẳn bài tập đó.
Tôi thường bắt gặp cả hai tình huống này tại phòng khám của tôi ở Thành phố Mexico. Chúng đặt ra cùng một câu hỏi: Liệu chẩn đoán rối loạn tăng động giảm chú ý có giải thích được lý do tại sao một nhiệm vụ lại khó khăn hơn không? Hầu hết là có. Liệu nó có quyết định xem những nhiệm vụ nào người đó nên ngừng cố gắng hay không? Rất hiếm khi.
Tôi là bác sĩ tâm thần liên chuyên khoa tại Trung tâm Y tế Quốc gia “20 de Noviembre” ở Thành phố Mexico và là giáo sư y khoa tại Đại học Tự quốc gia Mexico (UNAM) . Công việc của tôi liên quan đến cách các chẩn đoán tâm thần tác động vào đời sống hằng ngày của một người, bao gồm cả việc sự lo âu và ADHD có thể che lấp lẫn nhau như thế nào. Tôi ký một số giấy xác nhận nghỉ học và nghỉ làm như vậy mỗi tuần.
Researchers
Các nhà nghiên cứu đã bắt đầu đo lường một điều mà tôi quan sát thấy liên tục tại phòng khám: chẩn đoán chiếm bao nhiêu không gian trong cách một người nhìn nhận về chính mình.
Được sử dụng như một tấm bản đồ, chẩn đoán cho thấy đâu là địa hình hiểm trở và lộ trình tốt nhất để vượt qua nó. Ví dụ, buổi sáng có thể là thời điểm bệnh nhân suy sụp, vì vậy chúng tôi lên kế hoạch cho họ: dùng thuốc, tăng cường cấu trúc và một số kỹ năng để thực hành. Được sử dụng như một chứng cứ ngoại phạm – một cái cớ để tránh né trách nhiệm – chẩn đoán lại biến toàn bộ lãnh thổ thành vùng cấm địa.
Nghiên cứu cho thấy hai cách sử dụng này dẫn đến hai cuộc sống rất khác nhau: một cuộc sống trong đó người ta vượt qua ngày mới và một cuộc sống bị thu hẹp lại xung quanh chẩn đoán đó.
When the label takes up all the room
Khi cái mác chiếm trọn không gian
Psychologists
Các nhà tâm lý học nghiên cứu về bệnh mãn tính sử dụng thuật ngữ “bản sắc bệnh lý” (illness identity) để chỉ mức độ mà một chẩn đoán hòa nhập vào ý thức về bản thân của một người.
Một nghiên cứu của Bỉ trên các thiếu niên và thanh niên mắc bệnh đái tháo đường Tuýp 1 đã mô tả bốn cách mà một người có thể liên hệ với chẩn đoán của mình: sự chối bỏ, tức là hành động như thể chẩn đoán đó không tồn tại; sự chấp nhận, tức là “đây là một phần của tôi, nhưng chỉ là một phần”; sự làm giàu thêm, tức là “nó đã dạy tôi điều gì đó”; và sự nuốt chửng, tức là khi nó lấn át mọi thứ khác.
Engulfment
Sự nuốt chửng đạt mức cao khi một người không còn có thể mô tả họ là ai, họ muốn gì hoặc họ giỏi về điều gì mà không để chẩn đoán chiếm vị trí ưu tiên. Tình trạng bệnh không còn là thứ họ mang trong người mà trở thành cách họ định nghĩa bản thân mình.
Vào năm 2025, một nhóm nghiên cứu người Israel đã khảo sát 154 thiếu niên mắc ADHD về mức độ chẩn đoán đã định hình ý thức về bản thân của họ ra sao. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng mức độ cảm thấy bị nuốt chửng của những người tham gia dự báo chất lượng cuộc sống của họ mạnh mẽ hơn so với mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng. Trong bốn mô hình, sự nuốt chửng là mô hình duy nhất giải thích tại sao các triệu chứng nghiêm trọng hơn lại trùng khớp với một cuộc sống tồi tệ hơn.
Nhóm nghiên cứu tương tự đã tìm thấy một mô hình tương tự trong nghiên cứu thứ hai. Trên 66 thiếu niên, chẩn đoán càng lấn át nhiều thì những người tham gia càng đạt kết quả kém hơn trong các thước đo về chức năng điều hành, tự quản lý và chất lượng cuộc sống – nói một cách dễ hiểu là: lên kế hoạch trước, bắt đầu một nhiệm vụ và duy trì các thói quen của chính họ.
Đây là những bức ảnh chụp nhanh, không phải các thí nghiệm. Chúng cho thấy bản sắc cá nhân và sự hạnh phúc có mối liên hệ với nhau, nhưng chúng không thể cho chúng ta biết yếu tố nào đang chi phối yếu tố nào. Dẫu vậy, mô hình này vẫn trùng khớp với những gì các bậc phụ huynh mô tả với tôi về khoảnh khắc con họ ngừng nói “Điều này khó đối với tôi” và bắt đầu nói “Tôi chính là thế này.”
‘It ’s my brain ’ can dampen effort
‘Đó là do bộ não của tôi’ có thể làm giảm đi sự nỗ lực
Những khác biệt về bộ não ở những người mắc ADHD là có thật. Tuy nhiên, cách mà các bác sĩ lâm sàng, giáo viên và phụ huynh giải thích về chẩn đoán có thể nuôi dưỡng một vòng lặp làm triệt tiêu năng lực.
Meta-
Các phân tích tổng hợp tập hợp kết quả của nhiều nghiên cứu. Một nghiên cứu do các nhà tâm lý học Đại học Melbourne đồng tác giả cho thấy rằng khi một vấn đề sức khỏe tâm thần được giải thích theo thuật ngữ sinh học – như một vấn đề về gen hoặc hóa học não bộ – sự đổ lỗi sẽ giảm xuống, đó là điều tốt.
Nhưng một phân tích tổng hợp thứ hai, bởi một nhóm nhà tâm lý học khác từ Melbourne, lại phát hiện ra rằng các giải thích dựa trên não bộ làm gia tăng sự bi quan về khả năng hồi phục, đó không phải là điều tốt.
Cùng một lời giải thích giúp gỡ bỏ sự đổ lỗi cũng đồng thời có thể làm giảm kỳ vọng về sự thay đổi.
Avoiding something usually makes it more threatening
Né tránh một điều gì đó thường làm cho nó trở nên đe dọa hơn
Một loại hỗ trợ có thể giúp một người tiếp tục gắn bó với một nhiệm vụ mà họ cảm thấy khó khăn: một bài luận được chia thành các bước với thời hạn cho từng bước, hoặc một giáo viên kiểm tra tiến độ vào đầu giờ học thay vì ở cuối giờ. Một loại hỗ trợ khác lại có thể lấy đi nhiệm vụ đó.
Cách thứ nhất xây dựng kỹ năng. Cách thứ hai dạy cho người ta thấy rằng nhiệm vụ đó thực sự là bất khả thi.
Researchers
Các nhà nghiên cứu nghiên cứu về chứng lo âu ở trẻ em gọi loại thứ hai là “sự dung thứ của gia đình” (family accommodation) , và ý của họ rất cụ thể: Một hộ gia đình dần dần tự tổ chức lại để đứa trẻ không bao giờ phải đối mặt với những gì làm chúng sợ hãi. Ai đó nghe điện thoại thay cho thiếu niên vốn sợ việc gọi điện thoại, hoặc gia đình ngừng mời khách đến nhà vì khách làm đứa trẻ lo âu.
Trong trường học, “sự dung thứ/điều chỉnh” lại mang ý nghĩa khác: sự thay đổi về môi trường, chẳng hạn như thêm thời gian hoặc một phòng yên tĩnh hơn, để học sinh vẫn có thể thực hiện nhiệm vụ. Để tránh nhầm lẫn, tôi gọi phiên bản trường học này là “sự hỗ trợ”.
Không ai yêu cầu các gia đình phải khắc nghiệt hơn hay kém thấu hiểu hơn. Nhưng một phân tích tổng hợp của Tây Ban Nha đã phát hiện ra rằng mô hình loại bỏ tình huống gây sợ hãi có liên quan đến tình trạng lo âu trầm trọng hơn ở trẻ em và thanh thiếu niên.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy việc chỉ điều trị cho các bậc cha mẹ mang lại hiệu quả tốt như việc điều trị cho đứa trẻ. Cha mẹ được dạy cách phản ứng mang tính hỗ trợ trong khi lùi lại thay vì giải cứu con họ khỏi những gì làm chúng sợ hãi.
Giáo viên và nhân viên nhà trường cũng có thể hướng học sinh tránh xa các nhiệm vụ khó khăn, thường là mà không nhận ra điều đó. Khi một hội đồng chuyên gia đánh giá các hình thức hỗ trợ trường học dành cho 76 học sinh bị lo âu đang điều trị, một số người thúc đẩy học sinh đối mặt với nhiệm vụ khó khăn trong khi những người khác lại đẩy các em tránh xa nó. Học sinh bị lo âu xã hội thường xuyên nhận được những hình thức giúp các em bỏ qua chính xác những gì các em sợ hãi: bị bạn cùng lớp nhìn thấy và lắng nghe.
Support and treatment are not the same thing
Sự hỗ trợ và sự điều trị không phải là một
Các hình thức hỗ trợ giáo dục cho đến nay là phản ứng phổ biến nhất đối với ADHD ở các trường học. Nhiều gia đình xin tôi một lá thư yêu cầu thêm thời gian làm bài kiểm tra. Một nghiên cứu đã tìm thấy khả năng cải thiện sự hiểu đọc đối với sinh viên đại học mắc ADHD – nhưng mức độ cải thiện cũng tương đương với các bạn đồng trang lứa không mắc chứng rối loạn này. Vì vậy, việc cho thêm thời gian có ích, nhưng không phải theo cách mà một phương pháp điều trị mang lại.
Hầu hết các hình thức hỗ trợ đều không cho thấy lợi ích cụ thể nào dành riêng cho học sinh mắc chứng rối loạn này. Điều đó không có nghĩa là chúng vô dụng; một số hình thức giúp ích cho bất kỳ học sinh nào. Nó có nghĩa là chúng không phải là phương pháp điều trị: Một học sinh có thể nhận được rất nhiều hình thức hỗ trợ trong nhiều năm trong khi vấn đề chú ý vẫn giữ nguyên như cũ.
Sau khi có chẩn đoán, công việc thực tế tập trung vào thuốc, trị liệu, cấu trúc và một danh sách các nhiệm vụ được chia thành các phần nhỏ hơn. Tôi đưa tận tay mỗi bệnh nhân danh sách đó, được viết ra giấy, trước khi họ rời đi.
Where this leaves the person in my office
Điều này mang lại gì cho người đang ở phòng khám của tôi
Khi tôi viết giấy xác nhận cho trường học hoặc nơi làm việc, ba yếu tố cần có trong đó. Thứ nhất, nhiệm vụ cụ thể mà người đó đang chật vật. Thứ thứ hai, sự hỗ trợ giúp họ gắn bó với nhiệm vụ đó thay vì tránh xa nó. Thứ ba, ngày đánh giá lại: một sự hỗ trợ mà không ai thèm nhìn lại sẽ ngừng là một quyết định lâm sàng và trở thành một đặc điểm vĩnh viễn trong cuộc sống của ai đó.
Một chẩn đoán tốt không tước đi trách nhiệm. Nó chuyển dịch trách nhiệm đó. Câu hỏi sẽ không còn là: “Tại sao tôi không thể làm được?” Thay vào đó, nó trở thành: “Tôi cần làm việc gì, và với sự giúp đỡ nào?”
Người trẻ tuổi học được cách nói “Tôi không thể, tôi bị ADHD” không hề sai về chẩn đoán. Họ chỉ còn phần còn lại của câu văn chưa viết nốt mà thôi.
Deldhy Nicolás Moya Sánchez
Deldhy Nicolás Moya Sánchez không làm việc cho, tư vấn cho, sở hữu cổ phần trong hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hay tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài viết này, và chưa tiết lộ bất kỳ mối liên hệ nào ngoài học hàm học vị của mình.
có thể bạn cũng quan tâm
-

Tại sao một số robot lại gây cảm giác rợn tóc gáy? Chúng tôi cố tình chế tạo một con để tìm hiểu điều đó
Why do some robots feel creepy? We deliberately built one to find out
-

Tại sao người chạy bộ lại gặp nhiều chấn thương đến vậy? Và liệu tập tạ có thực sự tạo ra sự khác biệt?
Why do runners get so many injuries? And does strength training really make a difference?