Chẩn đoán ADHD có thể là tấm bản đồ dẫn đường cho một người vượt qua vùng đất hiểm trở – chứ không phải để né tránh hoàn toàn nó

An ADHD diagnosis can be a map to guide a person through challenging territory – not to avoid it altogether

Chẩn đoán ADHD có thể là tấm bản đồ dẫn đường cho một người vượt qua vùng đất hiểm trở – chứ không phải để né tránh hoàn toàn nó
Deldhy Nicolás Moya Sánchez, Psychiatrist and Consultation-Liaison Psychiatry, Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM)
Show
Hide
EN – VI
VI – EN
3000-5000 ▼
0-3000
3000-5000
5000-7000
7000-10000

Picture a young person who walks out of my office with a new ADHD diagnosis and feels relief. There is finally a name for years of missed deadlines and unfinished paperwork.

Hãy hình dung một người trẻ tuổi bước ra khỏi phòng khám của tôi với một chẩn đoán ADHD mới và cảm thấy nhẹ nhõm. Cuối cùng thì nhiều năm trễ hạn và giấy tờ dang dở cũng đã có một tên gọi.

A few weeks later, they use that name to end an argument at home about an unmade bed and a pile of unopened mail, saying, “I can’t do that, I have ADHD.”

Vài tuần sau, họ dùng cái tên đó để chấm dứt một cuộc cãi vã ở nhà về chiếc giường chưa dọn và một chồng thư chưa mở, họ nói rằng: “Tôi không thể làm được, tôi bị ADHD.”

In another scenario, a student asks me for a medical note excusing them from a written assignment. Not extra time, not a quieter room, not help breaking the work into steps: They want the assignment dropped.

Trong một tình huống khác, một học sinh xin tôi một giấy xác nhận y tế để được miễn làm một bài tập viết. Không phải là xin thêm thời gian, không phải phòng yên tĩnh hơn, không phải sự giúp đỡ để chia nhỏ công việc thành các bước: Các em muốn bỏ hẳn bài tập đó.

I often see both situations in my Mexico City clinic. They raise the same question: Does a diagnosis of attention–deficit/hyperactivity disorder explain why a task is harder? Usually, yes. Does it settle which tasks the person should stop attempting? Rarely.

Tôi thường bắt gặp cả hai tình huống này tại phòng khám của tôi ở Thành phố Mexico. Chúng đặt ra cùng một câu hỏi: Liệu chẩn đoán rối loạn tăng động giảm chú ý có giải thích được lý do tại sao một nhiệm vụ lại khó khăn hơn không? Hầu hết là có. Liệu nó có quyết định xem những nhiệm vụ nào người đó nên ngừng cố gắng hay không? Rất hiếm khi.

I am a liaison psychiatrist at the National Medical Center “20 de Noviembre” in Mexico City and a professor of medicine at the National Autonomous University of Mexico. My work deals with how psychiatric diagnoses land in a person’s daily life, including how anxiety and ADHD can mask each other. I sign several of those school and work notes every week.

Tôi là bác sĩ tâm thần liên chuyên khoa tại Trung tâm Y tế Quốc gia “20 de Noviembre” ở Thành phố Mexico và là giáo sư y khoa tại Đại học Tự quốc gia Mexico (UNAM) . Công việc của tôi liên quan đến cách các chẩn đoán tâm thần tác động vào đời sống hằng ngày của một người, bao gồm cả việc sự lo âu và ADHD có thể che lấp lẫn nhau như thế nào. Tôi ký một số giấy xác nhận nghỉ học và nghỉ làm như vậy mỗi tuần.

Researchers have started to measure something I see constantly in the clinic: how much room a diagnosis takes up in how a person sees themselves.

Các nhà nghiên cứu đã bắt đầu đo lường một điều mà tôi quan sát thấy liên tục tại phòng khám: chẩn đoán chiếm bao nhiêu không gian trong cách một người nhìn nhận về chính mình.

Used as a map, a diagnosis shows where the difficult ground is and the best route through it. For instance, mornings may be when a patient falls apart, so we plan for them: medication, more structure and a few skills to practice. Used as an alibi – an excuse to avoid blame – a diagnosis marks the whole territory as off–limits.

Được sử dụng như một tấm bản đồ, chẩn đoán cho thấy đâu là địa hình hiểm trở và lộ trình tốt nhất để vượt qua nó. Ví dụ, buổi sáng có thể là thời điểm bệnh nhân suy sụp, vì vậy chúng tôi lên kế hoạch cho họ: dùng thuốc, tăng cường cấu trúc và một số kỹ năng để thực hành. Được sử dụng như một chứng cứ ngoại phạm – một cái cớ để tránh né trách nhiệm – chẩn đoán lại biến toàn bộ lãnh thổ thành vùng cấm địa.

Research suggests these two uses lead to very different lives: one in which someone gets through the day and another that shrinks around the diagnosis.

Nghiên cứu cho thấy hai cách sử dụng này dẫn đến hai cuộc sống rất khác nhau: một cuộc sống trong đó người ta vượt qua ngày mới và một cuộc sống bị thu hẹp lại xung quanh chẩn đoán đó.

When the label takes up all the room

Khi cái mác chiếm trọn không gian

Psychologists who study chronic illness use the term “illness identity” for how far a diagnosis gets folded into a person’s sense of self.

Các nhà tâm lý học nghiên cứu về bệnh mãn tính sử dụng thuật ngữ “bản sắc bệnh lý” (illness identity) để chỉ mức độ mà một chẩn đoán hòa nhập vào ý thức về bản thân của một người.

A Belgian study of adolescents and young adults who have Type 1 diabetes described four ways a person can relate to a diagnosis: rejection, which is acting as though the diagnosis is not there; acceptance, which is “this is part of me, but only part”; enrichment, which is “it taught me something”; and engulfment, which is when it overshadows everything else.

Một nghiên cứu của Bỉ trên các thiếu niên và thanh niên mắc bệnh đái tháo đường Tuýp 1 đã mô tả bốn cách mà một người có thể liên hệ với chẩn đoán của mình: sự chối bỏ, tức là hành động như thể chẩn đoán đó không tồn tại; sự chấp nhận, tức là “đây là một phần của tôi, nhưng chỉ là một phần”; sự làm giàu thêm, tức là “nó đã dạy tôi điều gì đó”; và sự nuốt chửng, tức là khi nó lấn át mọi thứ khác.

Engulfment is high when someone can no longer describe who they are, what they want or what they are good at without the diagnosis taking precedence. The condition stops being something they have and becomes how they define themselves.

Sự nuốt chửng đạt mức cao khi một người không còn có thể mô tả họ là ai, họ muốn gì hoặc họ giỏi về điều gì mà không để chẩn đoán chiếm vị trí ưu tiên. Tình trạng bệnh không còn là thứ họ mang trong người mà trở thành cách họ định nghĩa bản thân mình.

In 2025, an Israeli team surveyed 154 adolescents with ADHD about how much their diagnosis had shaped their sense of self. The researchers found that how engulfed participants felt predicted their quality of life more strongly than how severe their symptoms were. Of the four patterns, engulfment was the only one that explained why more severe symptoms coincided with a worse life.

Vào năm 2025, một nhóm nghiên cứu người Israel đã khảo sát 154 thiếu niên mắc ADHD về mức độ chẩn đoán đã định hình ý thức về bản thân của họ ra sao. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng mức độ cảm thấy bị nuốt chửng của những người tham gia dự báo chất lượng cuộc sống của họ mạnh mẽ hơn so với mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng. Trong bốn mô hình, sự nuốt chửng là mô hình duy nhất giải thích tại sao các triệu chứng nghiêm trọng hơn lại trùng khớp với một cuộc sống tồi tệ hơn.

The same research group found a similar pattern in a second study. In 66 adolescents, the more the diagnosis had taken over, the worse participants did on executive functioning, self–management and quality of life measures – in plain terms: planning ahead, starting a task and running their own routines.

Nhóm nghiên cứu tương tự đã tìm thấy một mô hình tương tự trong nghiên cứu thứ hai. Trên 66 thiếu niên, chẩn đoán càng lấn át nhiều thì những người tham gia càng đạt kết quả kém hơn trong các thước đo về chức năng điều hành, tự quản lý và chất lượng cuộc sống – nói một cách dễ hiểu là: lên kế hoạch trước, bắt đầu một nhiệm vụ và duy trì các thói quen của chính họ.

These are snapshots, not experiments. They show that self–identity and well–being are linked, but they cannot tell us which one is driving the other. Even so, the pattern matches what parents describe to me as the moment their child stops saying “This is hard for me” and starts saying “This is what I am.”

Đây là những bức ảnh chụp nhanh, không phải các thí nghiệm. Chúng cho thấy bản sắc cá nhân và sự hạnh phúc có mối liên hệ với nhau, nhưng chúng không thể cho chúng ta biết yếu tố nào đang chi phối yếu tố nào. Dẫu vậy, mô hình này vẫn trùng khớp với những gì các bậc phụ huynh mô tả với tôi về khoảnh khắc con họ ngừng nói “Điều này khó đối với tôi” và bắt đầu nói “Tôi chính là thế này.”

Figure
Engulfment in an ADHD diagnosis can lead to a lower quality of life. Jacob Wackerhausen/iStock via Getty Images Plus
Sự nuốt chửng trong chẩn đoán ADHD có thể dẫn đến chất lượng cuộc sống thấp hơn. Jacob Wackerhausen/iStock qua Getty Images Plus

‘It’s my brain’ can dampen effort

‘Đó là do bộ não của tôi’ có thể làm giảm đi sự nỗ lực

The brain differences in people with ADHD are real. Yet the way clinicians, teachers and parents explain a diagnosis can feed a disempowering loop.

Những khác biệt về bộ não ở những người mắc ADHD là có thật. Tuy nhiên, cách mà các bác sĩ lâm sàng, giáo viên và phụ huynh giải thích về chẩn đoán có thể nuôi dưỡng một vòng lặp làm triệt tiêu năng lực.

Meta-analyses pool the results of many studies. One, co-authored by University of Melbourne psychologists, found that when a mental health problem is explained in biological terms – as a matter of genes or brain chemistry – blame goes down, which is good.

Các phân tích tổng hợp tập hợp kết quả của nhiều nghiên cứu. Một nghiên cứu do các nhà tâm lý học Đại học Melbourne đồng tác giả cho thấy rằng khi một vấn đề sức khỏe tâm thần được giải thích theo thuật ngữ sinh học – như một vấn đề về gen hoặc hóa học não bộ – sự đổ lỗi sẽ giảm xuống, đó là điều tốt.

But a second meta-analysis, by another group of psychologists from Melbourne, found that brain–based explanations raise pessimism about recovery, which is not good.

Nhưng một phân tích tổng hợp thứ hai, bởi một nhóm nhà tâm lý học khác từ Melbourne, lại phát hiện ra rằng các giải thích dựa trên não bộ làm gia tăng sự bi quan về khả năng hồi phục, đó không phải là điều tốt.

The same explanation that lifts the blame can also lower the expectation of change.

Cùng một lời giải thích giúp gỡ bỏ sự đổ lỗi cũng đồng thời có thể làm giảm kỳ vọng về sự thay đổi.

Avoiding something usually makes it more threatening

Né tránh một điều gì đó thường làm cho nó trở nên đe dọa hơn

One type of support can keep someone engaged with a task they find hard: an essay broken into steps with a deadline for each one, or a teacher who checks in at the start of a lesson rather than at the end. Another kind can take the task away.

Một loại hỗ trợ có thể giúp một người tiếp tục gắn bó với một nhiệm vụ mà họ cảm thấy khó khăn: một bài luận được chia thành các bước với thời hạn cho từng bước, hoặc một giáo viên kiểm tra tiến độ vào đầu giờ học thay vì ở cuối giờ. Một loại hỗ trợ khác lại có thể lấy đi nhiệm vụ đó.

The first builds skill. The second teaches that the task really is impossible.

Cách thứ nhất xây dựng kỹ năng. Cách thứ hai dạy cho người ta thấy rằng nhiệm vụ đó thực sự là bất khả thi.

Researchers who study childhood anxiety call that second kind “family accommodation,” and they mean something specific: A household gradually reorganizes itself so the child never has to face what frightens them. Someone answers the phone for the teenager who dreads phone calls, or the family stops having people over because visitors make the child anxious.

Các nhà nghiên cứu nghiên cứu về chứng lo âu ở trẻ em gọi loại thứ hai là “sự dung thứ của gia đình” (family accommodation) , và ý của họ rất cụ thể: Một hộ gia đình dần dần tự tổ chức lại để đứa trẻ không bao giờ phải đối mặt với những gì làm chúng sợ hãi. Ai đó nghe điện thoại thay cho thiếu niên vốn sợ việc gọi điện thoại, hoặc gia đình ngừng mời khách đến nhà vì khách làm đứa trẻ lo âu.

In schools, “accommodation” means something else: a change to the setting, such as extra time or a quieter room, so the student can still do the task. To avoid confusion, I call this school version “support.”

Trong trường học, “sự dung thứ/điều chỉnh” lại mang ý nghĩa khác: sự thay đổi về môi trường, chẳng hạn như thêm thời gian hoặc một phòng yên tĩnh hơn, để học sinh vẫn có thể thực hiện nhiệm vụ. Để tránh nhầm lẫn, tôi gọi phiên bản trường học này là “sự hỗ trợ”.

Nobody is asking families to be harsher or less understanding. But a Spanish meta-analysis found that the pattern of removing the feared situation is linked to more severe anxiety in children and adolescents.

Không ai yêu cầu các gia đình phải khắc nghiệt hơn hay kém thấu hiểu hơn. Nhưng một phân tích tổng hợp của Tây Ban Nha đã phát hiện ra rằng mô hình loại bỏ tình huống gây sợ hãi có liên quan đến tình trạng lo âu trầm trọng hơn ở trẻ em và thanh thiếu niên.

A randomized trial showed that treating only the parents worked as well as treating the child. Parents were taught to respond supportively while stepping back from rescuing their child from what frightened them.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy việc chỉ điều trị cho các bậc cha mẹ mang lại hiệu quả tốt như việc điều trị cho đứa trẻ. Cha mẹ được dạy cách phản ứng mang tính hỗ trợ trong khi lùi lại thay vì giải cứu con họ khỏi những gì làm chúng sợ hãi.

Teachers and school staff can also steer students away from hard tasks, often without realizing it. When a panel of experts reviewed school supports given to 76 anxious students in treatment, some pushed the student toward the difficult task and others pushed them away from it. Students with social anxiety most often got the ones that let them skip exactly what they feared: being seen and heard by their classmates.

Giáo viên và nhân viên nhà trường cũng có thể hướng học sinh tránh xa các nhiệm vụ khó khăn, thường là mà không nhận ra điều đó. Khi một hội đồng chuyên gia đánh giá các hình thức hỗ trợ trường học dành cho 76 học sinh bị lo âu đang điều trị, một số người thúc đẩy học sinh đối mặt với nhiệm vụ khó khăn trong khi những người khác lại đẩy các em tránh xa nó. Học sinh bị lo âu xã hội thường xuyên nhận được những hình thức giúp các em bỏ qua chính xác những gì các em sợ hãi: bị bạn cùng lớp nhìn thấy và lắng nghe.

Support and treatment are not the same thing

Sự hỗ trợ và sự điều trị không phải là một

Educational supports are by far the most common response to ADHD in schools. Many families ask me for a letter requesting extra time on exams. One study found improved reading comprehension for college students with ADHD – but about as much improvement for their peers without the disorder. So extra time helps, but not the way a treatment does.

Các hình thức hỗ trợ giáo dục cho đến nay là phản ứng phổ biến nhất đối với ADHD ở các trường học. Nhiều gia đình xin tôi một lá thư yêu cầu thêm thời gian làm bài kiểm tra. Một nghiên cứu đã tìm thấy khả năng cải thiện sự hiểu đọc đối với sinh viên đại học mắc ADHD – nhưng mức độ cải thiện cũng tương đương với các bạn đồng trang lứa không mắc chứng rối loạn này. Vì vậy, việc cho thêm thời gian có ích, nhưng không phải theo cách mà một phương pháp điều trị mang lại.

Most supports show no benefit specific to students with the disorder. That does not make them useless; several help any student. It means they are not treatment: A student can have numerous supports for years while the attention problem stays where it was.

Hầu hết các hình thức hỗ trợ đều không cho thấy lợi ích cụ thể nào dành riêng cho học sinh mắc chứng rối loạn này. Điều đó không có nghĩa là chúng vô dụng; một số hình thức giúp ích cho bất kỳ học sinh nào. Nó có nghĩa là chúng không phải là phương pháp điều trị: Một học sinh có thể nhận được rất nhiều hình thức hỗ trợ trong nhiều năm trong khi vấn đề chú ý vẫn giữ nguyên như cũ.

After a diagnosis, the practical work focuses on medication, therapy, structure and a list of tasks that are broken down into smaller parts. I hand every patient that list, written down, before they leave.

Sau khi có chẩn đoán, công việc thực tế tập trung vào thuốc, trị liệu, cấu trúc và một danh sách các nhiệm vụ được chia thành các phần nhỏ hơn. Tôi đưa tận tay mỗi bệnh nhân danh sách đó, được viết ra giấy, trước khi họ rời đi.

Figure
Helping a child stay with a hard task, rather than removing it, can build the skills to get through it. FatCamera/E+ via Getty Images
Giúp một đứa trẻ kiên trì với một nhiệm vụ khó khăn, thay vì loại bỏ nó, có thể xây dựng các kỹ năng để vượt qua nhiệm vụ đó. FatCamera/E+ qua Getty Images

Where this leaves the person in my office

Điều này mang lại gì cho người đang ở phòng khám của tôi

When I write a school or work note, three things belong in it. First, the specific task the person struggles with. Second, the support that keeps them engaged with that task rather than away from it. Third, a date to review it: a support nobody looks at again stops being a clinical decision and becomes a permanent feature of someone’s life.

Khi tôi viết giấy xác nhận cho trường học hoặc nơi làm việc, ba yếu tố cần có trong đó. Thứ nhất, nhiệm vụ cụ thể mà người đó đang chật vật. Thứ thứ hai, sự hỗ trợ giúp họ gắn bó với nhiệm vụ đó thay vì tránh xa nó. Thứ ba, ngày đánh giá lại: một sự hỗ trợ mà không ai thèm nhìn lại sẽ ngừng là một quyết định lâm sàng và trở thành một đặc điểm vĩnh viễn trong cuộc sống của ai đó.

A good diagnosis does not remove responsibility. It moves it. The question stops being: “Why can’t I?” Rather, it becomes: “What do I work on, and with what help?”

Một chẩn đoán tốt không tước đi trách nhiệm. Nó chuyển dịch trách nhiệm đó. Câu hỏi sẽ không còn là: “Tại sao tôi không thể làm được?” Thay vào đó, nó trở thành: “Tôi cần làm việc gì, và với sự giúp đỡ nào?”

The young person who learned to say “I can’t, I have ADHD” is not wrong about the diagnosis. They just have the rest of the sentence left to write.

Người trẻ tuổi học được cách nói “Tôi không thể, tôi bị ADHD” không hề sai về chẩn đoán. Họ chỉ còn phần còn lại của câu văn chưa viết nốt mà thôi.

Deldhy Nicolás Moya Sánchez does not work for, consult, own shares in or receive funding from any company or organization that would benefit from this article, and has disclosed no relevant affiliations beyond their academic appointment.

Deldhy Nicolás Moya Sánchez không làm việc cho, tư vấn cho, sở hữu cổ phần trong hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hay tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài viết này, và chưa tiết lộ bất kỳ mối liên hệ nào ngoài học hàm học vị của mình.