Tại sao một số robot lại gây cảm giác rợn tóc gáy? Chúng tôi cố tình chế tạo một con để tìm hiểu điều đó

Why do some robots feel creepy? We deliberately built one to find out

Tại sao một số robot lại gây cảm giác rợn tóc gáy? Chúng tôi cố tình chế tạo một con để tìm hiểu điều đó
Jessica Turner, Senior Lecturer in Software Engineering, University of Waikato Jemma König, Senior Lecturer in Software Engineering, University of Waikato Nicholas Vanderschantz, Senior Lecturer in Software Engineering, University of Waikato
Show
Hide
EN – VI
VI – EN
3000-5000 ▼
0-3000
3000-5000
5000-7000
7000-10000

Robots no longer exist only in popular culture or science fiction. While we might be familiar with the likes of WALL-E, Baymax, the Terminator and Ultron from the big screen, versions of them are increasingly entering everyday life.

Robot không chỉ còn tồn tại trong văn hóa đại chúng hay tiểu thuyết khoa học viễn tưởng. Mặc dù chúng ta có thể quen thuộc với những cái tên như WALL-E, Baymax, Kẻ hủy diệt (Terminator) và Ultron trên màn ảnh rộng, các phiên bản của chúng đang ngày càng bước vào cuộc sống hàng ngày.

If you visit the University of Waikato campus you may even encounter a robot in the wild. Cruz and Marshmallow are robotic student ambassadors who, as well as giving out snacks and treats, generally delight visitors at community and outreach events.

Nếu ghé thăm khuôn viên Đại học Waikato, bạn thậm chí có thể chạm trán với robot ngoài đời thực. Cruz và Marshmallow là những đại sứ sinh viên bằng robot, ngoài việc phát đồ ăn nhẹ và quà vặt, còn mang lại niềm vui cho du khách tại các sự kiện cộng đồng và hoạt động gắn kết.

Figure
Cruz the robotic student ambassador at Christmas. Jessica Turner, CC BY-NC-SA
Cruz, đại sứ sinh viên robot vào dịp Giáng sinh. Jessica Turner, CC BY-NC-SA

Some people stop to take photos, some wave, often kids will “herd” the robot to see if it can escape. But others can have quite different responses – they might be wary, suspicious or simply find Cruz and Marshmallow creepy.

Một số người dừng lại chụp ảnh, một số vẫy tay chào, và trẻ em thường “lùa” robot để xem nó có trốn thoát được không. Nhưng những người khác lại có phản ứng hoàn toàn khác – họ có thể cảnh giác, nghi ngờ hoặc đơn giản là thấy Cruz và Marshmallow đáng sợ.

Why is it the same robot can inspire a sense of fun in some people but discomfort in others? Why are some robots perceived as creepy and others cute? We wanted to find out, so designed a survey to measure how people reacted to different robots.

Tại sao cùng một con robot lại có thể khơi gợi cảm giác vui vẻ ở người này nhưng lại gây khó chịu cho người khác? Tại sao một số robot được coi là đáng sợ còn những con khác lại dễ thương? Chúng tôi muốn tìm hiểu điều đó, vì vậy đã thiết kế một khảo sát để đo lường cách mọi người phản ứng với các loại robot khác nhau.

This isn’t just about robots, either. With the rise of artificial intelligence and large language models, chatbots, avatars and human–like technologies are everywhere. They are routinely being used in schools, hospitals, airports and restaurants.

Điều này không chỉ xoay quanh mỗi robot. Với sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo và các mô hình ngôn ngữ lớn, chatbot, hình đại diện (avatar) và công nghệ giống con người đang xuất hiện ở khắp mọi nơi. Chúng đang được sử dụng thường xuyên trong trường học, bệnh viện, sân bay và nhà hàng.

We need to understand if these contexts are appropriate, fit for purpose and whether people accept, trust or reject these technologies. More broadly, it’s about how our everyday world will be shaped by these future robot companions (or overlords, depending on who you ask) .

Chúng ta cần hiểu xem những bối cảnh này có phù hợp hay không, có đáp ứng đúng mục đích không và liệu mọi người có chấp nhận, tin tưởng hay từ chối những công nghệ này. Nói rộng ra, vấn đề là thế giới hàng ngày của chúng ta sẽ được định hình như thế nào bởi những người bạn đồng hành robot trong tương lai này (hoặc những kẻ thống trị, tùy thuộc vào người bạn hỏi) .

This matters because robots increasingly occupy spaces where people cannot simply ignore them. A robot that seems harmless or engaging to its designers may feel intrusive, unpredictable or threatening to someone expected to interact with it.

Điều này rất quan trọng vì robot ngày càng chiếm lĩnh những không gian mà con người không thể đơn giản phớt lờ chúng. Một robot có vẻ vô hại hoặc thú vị đối với các nhà thiết kế của nó lại có thể mang lại cảm giác xâm phạm, khó lường hoặc đe dọa đối với ai đó phải tương tác với nó.

Measuring perceived creepiness

Đo lường mức độ đáng sợ trong cảm nhận

To understand how appearance can shape perception, we need look no further than how Disney has developed the look of its fictional heroes and villains.

Để hiểu ngoại hình có thể định hình nhận thức như thế nào, chúng ta không cần tìm đâu xa ngoài cách Disney phát triển tạo hình cho các anh hùng và kẻ phản diện trong các câu chuyện của họ.

Characters such as the Disney princesses adhere to what has been called the “baby schema” – large eyes and head, rounded cheeks and small noses that remind us of babies. Because of that, we perceive them to be cute.

Các nhân vật như công chúa Disney tuân theo cái gọi là “sơ đồ trẻ em” (baby schema) – mắt và đầu lớn, má bầu bĩnh và mũi nhỏ gợi nhớ đến những đứa trẻ sơ sinh. Chính vì thế, chúng ta nhìn nhận họ là những người dễ thương.

In contrast, Disney villains are angular, usually tall and imposing, and are often drawn to look more realistic – Claude Frollo from the animated Hunchback of Notre Dame, for example. But is this the same thing as being creepy? This is the question we wanted to answer.

Ngược lại, những kẻ phản diện của Disney có các đường nét góc cạnh, thường cao và uy nghiêm, và thường được vẽ để trông thực tế hơn – chẳng hạn như Claude Frollo trong bộ phim hoạt hình Thằng gù ở nhà thờ Đức Bà. Nhưng điều này có giống với việc đáng sợ không? Đây là câu hỏi chúng tôi muốn trả lời.

In 2021, expert in human–computer interaction Paweł Woźniak and his team asked this same question about technology in general. Their “perceived creepiness of technology scale” measures how creepy someone finds a technology on their first encounter across three aspects:

Năm 2021, chuyên gia về tương tác giữa người và máy tính Paweł Woźniak và nhóm của ông đã đặt câu hỏi tương tự về công nghệ nói chung. “Thang đo mức độ đáng sợ của công nghệ” của họ đo lường mức độ đáng sợ mà một người cảm thấy khi lần đầu tiếp xúc với công nghệ qua ba khía cạnh:

undesirability – “I don’t want this technology around me”

sự không mong muốn – “Tôi không muốn công nghệ này xuất hiện xung quanh mình”

implied malice – “does this technology have bad intentions?”

ý đồ xấu tiềm ẩn – “công nghệ này có ý đồ xấu không?”

unpredictability – “I’m not sure what this thing is going to do next”.

tính khó đoán – “Tôi không chắc thứ này sắp làm gì tiếp theo”.

Problem solved, right? We could apply the scale to social robots such as Cruz and Marshmallow and work out why some people find them creepy while others do not. Well, not exactly.

Đã giải quyết xong vấn đề, phải không? Chúng ta có thể áp dụng thang đo này cho các robot xã hội như Cruz và Marshmallow để tìm hiểu lý do tại sao một số người thấy chúng đáng sợ trong khi những người khác thì không. Chà, không hẳn thế đâu.

We asked five experts in human–robot interaction to evaluate six commercially available social robots to see whether the creepiness scale helped accurately assess them.

Chúng tôi đã đề nghị năm chuyên gia về tương tác giữa người và robot đánh giá sáu loại robot xã hội có sẵn trên thị trường để xem liệu thang đo độ đáng sợ có giúp đánh giá chúng một cách chính xác hay không.

We found a robot can score as “non-creepy” despite having characteristics people might find concerning, such as giving away personal data or actively trying to influence a decision.

Chúng tôi phát hiện ra rằng một robot có thể đạt điểm “không đáng sợ” mặc dù có những đặc điểm mà mọi người có thể lo ngại, chẳng hạn như tiết lộ dữ liệu cá nhân hoặc tích cực cố gắng gây ảnh hưởng đến một quyết định.

More interestingly, when the respondents were asked to rank the six robots from least to most creepy there was no consensus. Notably, a robotic dog ended up on both the most creepy and least creepy lists, highlighting how subjective this can be.

Thú vị hơn nữa, khi những người tham gia khảo sát được yêu cầu xếp hạng sáu robot từ ít đáng sợ nhất đến đáng sợ nhất, không có sự đồng thuận nào đạt được. Đáng chú ý, một chú chó robot nằm trong cả danh sách đáng sợ nhất và ít đáng sợ nhất, điều này làm nổi bật mức độ chủ quan của vấn đề này.

Spike, the deliberately creepy robot

Spike, chú robot cố tình được thiết kế để gây sợ hãi

It seemed perceived creepiness was not as simple as identifying particular features of a robot and measuring their effect. The person encountering the robot mattered too.

Dường như mức độ đáng sợ trong cảm nhận không đơn giản chỉ là xác định các đặc điểm cụ thể của một robot và đo lường tác động của chúng. Bản thân con người tiếp xúc với robot cũng là một yếu tố quan trọng.

So we turned the question around. Rather than looking at existing robots and asking whether they were creepy, we went back to the research literature, identified the characteristics that previous work suggested might make a robot creepy, and deliberately built them into one robot.

Vì vậy, chúng tôi đã xoay chiều câu hỏi. Thay vì nhìn vào các robot hiện có và hỏi xem chúng có đáng sợ hay không, chúng tôi quay lại các tài liệu nghiên cứu, xác định các đặc điểm mà các công trình trước đây cho là có thể khiến robot trở nên đáng sợ, và chủ yếu tích hợp chúng vào một con robot duy nhất.

Figure
A robot called Spike: creepy and unsettling or cool and cute? Jessica Turner, CC BY-NC-SA
Một con robot tên là Spike: đáng sợ và bất an hay ngầu và dễ thương? Jessica Turner, CC BY-NC-SA

We named him Spike. He is neither clearly human nor animal nor machine. This hard–to–classify appearance – as well as spikes, unusual “facial” features, dark colours and unpredictable movements – should make a robot “creepy”.

Chúng tôi đặt tên cho nó là Spike. Nó không rõ là con người, động vật hay máy móc. Vẻ ngoài khó phân loại này – bên cạnh các gai nhọn, các đặc điểm “gương mặt” bất thường, màu tối và các chuyển động khó đoán – lẽ ra phải khiến robot trở nên “đáng sợ”.

Using the “human–robot interaction evaluation scale”, we asked 104 participants from a variety of backgrounds to describe the level of discomfort Spike caused. Along with their responses to other characteristics – Spike’s perceived sociability, animacy and agency – this helped us understand which feelings most influenced perceptions of creepiness.

Sử dụng “thang đo đánh giá tương tác giữa người và robot”, chúng tôi đã yêu cầu 104 người tham gia từ nhiều hoàn cảnh khác nhau mô tả mức độ khó chịu mà Spike gây ra. Cùng với phản ứng của họ đối với các đặc điểm khác – tính hòa sociability, tính sống động (animacy) và tính tác nhân (agency) được cảm nhận ở Spike – điều này đã giúp chúng tôi hiểu được cảm xúc nào ảnh hưởng nhiều nhất đến nhận thức về sự đáng sợ.

However, the results of our study weren’t as clear cut as we expected. While some described Spike as angry or unsettling, others thought he was cool or even cute.

Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu của chúng tôi không rõ ràng như chúng tôi mong đợi. Trong khi một số người mô tả Spike là tức giận hoặc gây khó chịu, những người khác lại nghĩ nó ngầu hoặc thậm chí dễ thương.

Rather than uncovering a formula for creating a creepy robot, the study showed that perceptions of creepiness are highly personal and subjective, and vary from one person to the next. If our research tells us anything, it’s that there probably isn’t a universally creepy robot.

Thay vì tìm ra một công thức để tạo ra một con robot đáng sợ, nghiên cứu cho thấy rằng nhận thức về sự đáng sợ mang tính cá nhân và chủ quan cao, đồng thời khác biệt ở từng người. Nếu nghiên cứu của chúng tôi cho biết điều gì đó, thì đó là có lẽ không có một con robot nào đáng sợ đối với tất cả mọi người.

As huge investment in AI and robotics continues, we need to ask what roles we want these robots to play in our communities and everyday lives. We argue the people living alongside them need to be part of deciding what that future looks like.

Khi khoản đầu tư khổng lồ vào AI và robot tiếp tục diễn ra, chúng ta cần đặt câu hỏi rằng chúng ta muốn những con robot này đóng vai trò gì trong cộng đồng và cuộc sống hàng ngày của chúng ta. Chúng tôi cho rằng những người sống chung với chúng cần phải tham gia vào việc quyết định tương lai đó sẽ như thế nào.

The authors do not work for, consult, own shares in or receive funding from any company or organisation that would benefit from this article, and have disclosed no relevant affiliations beyond their academic appointment.

Các tác giả không làm việc, tư vấn, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hoặc tổ chức nào có thể được hưởng lợi từ bài viết này, và đã tuyên bố không có mối liên hệ nào có liên quan ngoài các học hàm học vị của họ.